Câu 51
Khi cha mẹ già bệnh và cần chăm sóc — đức tin nói gì về bổn phận hiếu thảo và giới hạn của nó?
Tôi viết câu này vào buổi sáng sau khi chở mẹ đi lễ chiều hôm qua.#
Mẹ tôi bảy mươi tuổi. Bà đi lại khó hơn trước. Có những hôm bà không muốn phiền con cái — nói mẹ tự đi được trong khi tôi thấy bà vịn tường khi bước xuống bậc thềm. Có những hôm tôi bận và phải sắp xếp lại để đưa bà đi. Có những hôm — thành thật mà nói — tôi mệt và cái mệt đó tạo ra một cảm giác nhỏ mà tôi không muốn nhận ra là gì.#
Tôi không viết điều này để tự khen. Tôi viết vì tôi biết câu hỏi này không phải câu hỏi trừu tượng với người đang sống nó. Và câu hỏi về giới hạn của bổn phận hiếu thảo — câu hỏi mà nhiều người Công giáo Việt Nam không dám hỏi vì sợ bị xem là con bất hiếu — là câu hỏi thật và xứng đáng được trả lời thật.#
Hãy bắt đầu từ điều mà Kinh Thánh và truyền thống Công giáo nói về bổn phận với cha mẹ — không phải để áp đặt gánh nặng, mà để đặt nền tảng.#
Điều Răn thứ tư — Hãy thảo kính cha mẹ — là một trong Mười Điều Răn. Không phải điều phụ hay tùy chọn. Nó đứng trong danh sách cùng với Thờ phượng một Thiên Chúa và Không giết người.#
Thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Êphêsô gọi đây là điều răn đầu tiên có kèm lời hứa — ám chỉ câu trong sách Xuất Hành: "Hãy thảo kính cha và mẹ, để ngươi được sống lâu trên đất." Điều đó không phải câu khuyến khích. Đó là tuyên bố về mối liên hệ căn bản giữa việc tôn trọng nguồn gốc của mình — và sự phát triển lành mạnh của bản thân.#
Và Chúa Giêsu — trong một câu mà ít người chú ý — đã chỉ trích thẳng thắn những người Pharisêu dùng tập tục tôn giáo để tránh trách nhiệm với cha mẹ. Họ nói tài sản của mình là Corban — dâng cho Thiên Chúa — và vì vậy không thể dùng để giúp cha mẹ. Chúa Giêsu gọi điều đó là vô hiệu hóa lời Chúa vì truyền thống của các ngươi — lời phán xét nặng trong Tin Mừng.#
Vậy về mặt thần học — bổn phận với cha mẹ già bệnh là bổn phận thật, không thể né tránh bằng những lý lẽ tiện lợi.#
Nhưng bổn phận thật không có nghĩa là bổn phận không giới hạn. Và đây là điều mà nhiều người Công giáo Việt Nam chưa được nghe rõ — vì văn hóa và tôn giáo đôi khi cùng tạo ra áp lực khiến người ta không dám đặt câu hỏi về giới hạn mà không cảm thấy tội lỗi.#
Thần học Công giáo — đặc biệt trong truyền thống đạo đức — công nhận rằng bổn phận có thứ tự ưu tiên. Người có nhiều bổn phận cùng lúc — với cha mẹ già, với con cái, với người phối ngẫu, với bản thân — không thể thực hiện tất cả ở mức tuyệt đối cùng một lúc. Phải có sự phân xử — không phải phân xử ai quan trọng hơn, mà là phân xử điều gì thực tế có thể làm và điều gì cần điều chỉnh.#
Có ba câu hỏi thực tế mà nhiều gia đình Công giáo Việt Nam đang vật lộn — và tôi muốn đối diện với từng câu.#
Câu hỏi thứ nhất: Phải chăm sóc cha mẹ già có nghĩa là phải đưa họ về nhà mình sống không?#
Đây là điều mà văn hóa Việt Nam — và nhiều người Công giáo — coi là tiêu chuẩn của hiếu thảo: con cái tốt thì đưa cha mẹ về sống chung, tự mình chăm sóc, không để cha mẹ ở nhà dưỡng lão.#
Thần học Công giáo không nói điều đó là bắt buộc. Điều bắt buộc là cha mẹ được chăm sóc đầy đủ và không bị bỏ rơi — không phải việc đó phải được thực hiện theo hình thức cụ thể nào.#
Có những trường hợp đưa cha mẹ về sống chung là điều tốt và có thể — và đó là điều đẹp. Có những trường hợp điều đó không thực tế — vì không gian, vì sức khỏe của người chăm sóc, vì nhu cầu y tế phức tạp của người được chăm sóc, vì quan hệ trong gia đình có lịch sử phức tạp. Trong những trường hợp đó — tìm hình thức chăm sóc phù hợp khác, kể cả nhà dưỡng lão tốt, không phải là từ bỏ bổn phận. Đó là thực hiện bổn phận theo cách thực tế nhất.#
Người Công giáo không nên xấu hổ khi chọn nhà dưỡng lão tốt cho cha mẹ khi đó là lựa chọn tốt nhất trong hoàn cảnh cụ thể — miễn là điều đó không phải cách tránh né trách nhiệm mà là cách thực sự phục vụ nhu cầu của cha mẹ.#
Câu hỏi thứ hai: Người chăm sóc chính — thường là con gái hay con dâu — có quyền kiệt sức không? Hay phải tiếp tục bằng mọi giá?#
Đây là câu hỏi mà nhiều phụ nữ Công giáo Việt Nam đang sống — và ít người dám hỏi thẳng vì sợ bị phán xét.#
Câu trả lời thần học rõ ràng: người chăm sóc không thể cho điều mình không có. Và kiệt sức không phải là đức hạnh.#
Thánh Thần học gia Tôma Aquinô — người không phải nổi tiếng về sự mềm yếu trong đòi hỏi đạo đức — nhận ra rằng người không thể chăm sóc bản thân mình không thể chăm sóc người khác lâu dài. Điều đó không phải ích kỷ. Đó là sự thật về giới hạn con người.#
Người chăm sóc cha mẹ già bệnh — đặc biệt trong thời gian dài — cần được chăm sóc. Cần được nghỉ ngơi. Cần được thay thế định kỳ. Cần không gian để tiếp tục sống như người, không chỉ như máy chăm sóc.#
Điều đó đòi hỏi — và đây là điều văn hóa Việt Nam thường không hỗ trợ tốt — sự chia sẻ trách nhiệm giữa các anh chị em, sự tham gia của người phối ngẫu, và sự sẵn sàng nói thật về giới hạn của mình mà không cảm thấy đó là thất bại.#
Anh chị em trong gia đình cùng chịu trách nhiệm với cha mẹ — không phải chỉ người con sống gần nhất hay người con ít thành công nhất hay người con là phụ nữ. Đó là công bằng — và đức tin Công giáo về gia đình đòi hỏi sự công bằng đó, không phải chỉ lòng tốt của một người.#
Câu hỏi thứ ba — khó nhất: Khi mối quan hệ với cha mẹ có lịch sử tổn thương — khi cha mẹ đã gây ra đau khổ thật trong quá khứ — bổn phận hiếu thảo có nghĩa là gì?#
Đây là câu hỏi mà nhiều người không dám hỏi vì nó tạo ra cảm giác xấu hổ kép — xấu hổ vì đã bị tổn thương, và xấu hổ vì đặt câu hỏi về bổn phận với cha mẹ.#
Nhưng câu hỏi đó thật. Và thần học Công giáo không giả vờ rằng mọi mối quan hệ cha mẹ — con cái đều lành mạnh và yêu thương.#
Điều Răn thứ tư không nói hãy thảo kính cha mẹ chỉ khi họ là cha mẹ tốt. Nó nói hãy thảo kính cha mẹ — theo nghĩa rộng hơn của từ thảo kính là nhận ra vị trí của họ trong nguồn gốc của mình và đối xử với họ theo phẩm giá của người.#
Nhưng thảo kính không phải không có ranh giới. Không phải để họ làm hại bạn hay người bạn yêu. Không phải giả vờ không có điều gì đã xảy ra.#
Người con trưởng thành có thể — và đôi khi cần phải — đặt ranh giới với cha mẹ đã gây tổn thương, trong khi vẫn thực hiện bổn phận chăm sóc căn bản. Hai điều đó không mâu thuẫn nhau.#
Tha thứ — theo thần học Công giáo — là điều cần thiết cho sự bình an của người tha thứ, không phải chỉ cho người được tha. Nhưng tha thứ không có nghĩa là xóa sạch hậu quả hay không có ranh giới bảo vệ. Tha thứ là buông bỏ hận thù — không phải là buông bỏ sự khôn ngoan.#
Có điều quan trọng mà tôi muốn nói về việc chăm sóc cha mẹ già — điều mà thần học đôi khi không nói đủ nhưng kinh nghiệm sống nói rất rõ.#
Chăm sóc cha mẹ già bệnh là cơ hội — không phải chỉ là gánh nặng.#
Điều đó không phải nói để làm nhẹ gánh nặng thật của nó. Chăm sóc người bệnh là nặng nhọc, mệt mỏi, đôi khi đau lòng. Điều đó thật.#
Nhưng cũng thật là — những người đã chăm sóc cha mẹ già đến cuối đời thường nói rằng đó là thời gian họ hiểu cha mẹ sâu nhất. Là thời gian họ biết được điều gì thật sự quan trọng. Là thời gian họ học cách yêu thương theo nghĩa đầy đủ nhất — không phải khi tiện lợi, không phải khi được đền đáp, mà khi người mình yêu cần mình nhất và không thể cho lại được gì.#
Đức tin Công giáo nhìn vào việc chăm sóc người yếu đuối — người già, người bệnh, người không thể tự lo cho mình — như hành động có giá trị thiêng liêng thật. Không phải vì nó tốt cho sự nghiệp hay hình ảnh xã hội. Mà vì trong người yếu đuối — theo lời Chúa Giêsu — chính Ngài đang ở đó.#
"Điều các ngươi làm cho một trong những người anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta." Người già bệnh cần được chăm sóc không phải dự án từ thiện. Đó là cuộc gặp gỡ.#
Tôi muốn nói điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này — điều cho những gia đình đang trong hoàn cảnh này ngay bây giờ.#
Không có câu trả lời đơn giản hay công thức hoàn hảo. Mỗi hoàn cảnh khác nhau — sức khỏe của cha mẹ khác nhau, nguồn lực của gia đình khác nhau, lịch sử mối quan hệ khác nhau, số anh chị em và sự chia sẻ của họ khác nhau.#
Nhưng có những điều mà đức tin cung cấp — không phải câu trả lời, mà là khung để tìm câu trả lời.#
Thứ nhất: đừng làm một mình.#
Không phải chỉ theo nghĩa thực tế — chia sẻ gánh nặng với anh chị em. Mà theo nghĩa tâm linh — mang điều này vào cầu nguyện. Không phải cầu nguyện để xin phép hay để được giảm nhẹ trách nhiệm. Mà cầu nguyện để có sức, để có khôn ngoan, để có bình an trong những quyết định khó.#
Thứ hai: hãy nói thật.#
Với anh chị em về sự chia sẻ trách nhiệm. Với người phối ngẫu về giới hạn của mình. Với cha mẹ về những gì có thể và không thể làm. Và với chính mình về điều mình thật sự cảm thấy — kể cả những cảm xúc không đạo đức như mệt mỏi, như bực bội, như muốn thoát khỏi.#
Những cảm xúc đó không phải tội lỗi. Đó là bằng chứng rằng bạn là người — không phải thiên thần. Và người — cần được chăm sóc cũng như chăm sóc người khác.#
Thứ ba: hãy tìm kiếm hỗ trợ khi cần.#
Nhân viên y tế, dịch vụ chăm sóc tại nhà, nhóm hỗ trợ cho người chăm sóc cha mẹ bệnh — những nguồn lực đó tồn tại và sử dụng chúng không phải từ bỏ trách nhiệm. Đó là sự khôn ngoan thực tế.#
Có điều cuối mà tôi muốn nói — điều mà tôi nghĩ quan trọng hơn tất cả những điều khác trong câu này.#
Cách chúng ta chăm sóc cha mẹ già — hay không chăm sóc — là điều con cái chúng ta đang nhìn thấy và học hỏi.#
Không phải học qua lời nói. Học qua điều chúng thấy.#
Đứa trẻ nhìn thấy cha hay mẹ chăm sóc ông bà dù mệt mỏi — đang học rằng tình yêu có mặt ngay cả khi khó, rằng bổn phận với người thân là điều thật, rằng người yếu đuối xứng đáng được chăm sóc.#
Đứa trẻ nhìn thấy ông bà bị gạt ra ngoài khi không còn tiện lợi — cũng đang học. Học bài học khác.#
Thế hệ tiếp theo của gia đình đang được định hình không phải bởi những gì chúng ta nói mình tin về gia đình và bổn phận — mà bởi điều chúng ta thật sự làm khi nó đòi hỏi điều gì đó từ chúng ta.#
Đó là lý do tại sao câu hỏi về chăm sóc cha mẹ già không chỉ là câu hỏi về bổn phận cá nhân. Nó là câu hỏi về loại gia đình — và loại xã hội — mà chúng ta đang xây dựng cho những người đến sau chúng ta.#
Và đức tin Công giáo — với tất cả sự phức tạp và đòi hỏi thật của nó — kêu gọi chúng ta xây dựng điều đó với sự tử tế, với sự trung thực, và với lòng yêu thương đủ sâu để không bỏ cuộc khi khó.#