Nghiện mạng xã hội, nghiện điện thoại — Giáo hội có gì để nói về điều này không?

Tôi viết câu này lúc bốn giờ sáng.#

Trước khi bắt đầu gõ, tôi đã mở điện thoại — không phải vì có việc cần làm, mà vì phản xạ. Tay cầm điện thoại trước khi não kịp quyết định. Thói quen sâu hơn ý thức.#

Tôi không ném đá ai vì điều này. Tôi đang mô tả chính mình.#

Và tôi nghĩ đó là lý do câu hỏi này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Không phải vì điện thoại xấu hay mạng xã hội là tội lỗi. Mà vì trong điều tưởng chừng nhỏ nhặt đó — cái phản xạ mở điện thoại trước khi kịp nghĩ — có điều gì đó đáng để dừng lại và nhìn vào.#

Giáo hội Công giáo chưa có văn kiện chính thức về nghiện mạng xã hội — không phải vì Giáo hội không quan tâm, mà vì hiện tượng này còn quá mới để Giáo hội xử lý theo cách thông thường.#

Nhưng có những nguyên tắc thần học — lâu đời hơn điện thoại thông minh nhiều thế kỷ — áp dụng trực tiếp vào điều đang xảy ra với chúng ta trong thời đại này.#

Và Đức Giáo hoàng Phanxicô — trong nhiều dịp khác nhau — đã nói đủ để người ta hiểu Giáo hội đang nghĩ gì về vấn đề này, dù chưa thành văn kiện hệ thống.#

Hãy bắt đầu bằng câu hỏi căn bản nhất: tại sao người ta nghiện điện thoại và mạng xã hội?#

Không phải vì người ta yếu ý chí. Không phải vì người ta thiếu đức tin. Mà vì những ứng dụng đó được thiết kế — một cách có chủ ý và có tính toán — để khai thác những cơ chế tâm lý sâu nhất của con người.#

Tristan Harris — người từng làm việc cho Google và sau đó trở thành người phê bình mạnh mẽ nhất của ngành công nghệ mạng xã hội — mô tả điều đó theo cách mà tôi thấy thuyết phục nhất: các công ty công nghệ lớn đang trong cuộc chiến giành sự chú ý của bạn. Không phải theo nghĩa bóng. Theo nghĩa đen. Mô hình kinh doanh của họ phụ thuộc vào việc bạn dành càng nhiều thời gian trên nền tảng của họ càng tốt — vì thời gian đó được bán cho các nhà quảng cáo.#

Để làm điều đó, họ dùng những thứ mà khoa học thần kinh học gọi là dopamine loops — vòng lặp dopamine. Mỗi lần có người thích bài đăng của bạn, não bạn tiết ra một lượng nhỏ dopamine — chất hóa học liên quan đến khoái cảm và phần thưởng. Mỗi lần bạn kéo xuống để xem thêm nội dung mới, não bạn trong trạng thái có thể có thứ gì đó thú vị — giống cơ chế tương tự khi đánh máy đánh bạc.#

Điều đó không phải ẩn dụ. Đó là thiết kế. Cựu chủ tịch của Facebook Sean Parker nói thẳng trong một cuộc phỏng vấn năm 2017: "Làm thế nào để chúng tôi tiêu tốn thời gian và sự chú ý của bạn nhiều nhất có thể?... Chúng tôi đã khai thác một lỗ hổng trong tâm lý con người."#

Khi hiểu điều đó — câu hỏi không còn là tại sao người yếu ý chí mới nghiện điện thoại. Câu hỏi là tại sao người bình thường lại không nghiện khi hệ thống được thiết kế để gây nghiện.#

Thần học Công giáo có khái niệm mà tôi thấy áp dụng trực tiếp vào điều này — khái niệm về chú ý và hiện diện.#

Con người được tạo ra để hiện diện — hiện diện với Thiên Chúa, hiện diện với người xung quanh, hiện diện với chính mình. Đó không phải là lý tưởng tôn giáo trừu tượng. Đó là mô tả về cách con người vận hành tốt nhất.#

Khi Chúa Giêsu gặp ai đó — Kinh Thánh mô tả Ngài như người thật sự ở đó. Nhìn thẳng vào họ. Lắng nghe thật sự. Không phân tâm, không chia sẻ sự chú ý của Ngài với mười việc khác đang xảy ra cùng lúc.#

Điện thoại và mạng xã hội — theo cái cách chúng được thiết kế ngày nay — là kẻ thù của sự hiện diện. Không phải vì chúng xấu về bản chất. Mà vì chúng liên tục kéo sự chú ý của người ta ra khỏi chỗ họ đang ở và đang với ai, về phía màn hình — về phía một thế giới vô hạn của những kích thích mới liên tục.#

Kết quả không chỉ là lãng phí thời gian. Kết quả là sự mất đi khả năng hiện diện — và với sự hiện diện, mất đi khả năng kết nối thật, cầu nguyện thật, suy nghĩ sâu.#

Có một điều cụ thể mà Đức Giáo hoàng Phanxicô hay nói — không phải trong văn kiện chính thức, mà trong những cuộc nói chuyện bình thường — điều mà tôi thấy chỉ thẳng vào trung tâm của vấn đề.#

Ngài nói về bàn ăn gia đình.#

Ngài hỏi: bạn có thể ăn bữa cơm gia đình mà không ai nhìn vào điện thoại không? Bạn có thể ở trong cùng một phòng với vợ hay chồng hay con cái mà không phải cầm điện thoại trong tay không? Khi con bạn đang nói chuyện với bạn, bạn có thực sự nghe không — hay mắt bạn đang liếc về phía màn hình?#

Ngài không hỏi những câu đó để phán xét. Ngài hỏi vì Ngài nhận ra rằng cái chết của gia đình — theo nghĩa thật nhất của nó — không bắt đầu từ những cuộc khủng hoảng lớn. Nó bắt đầu từ hàng trăm bữa ăn mà ở đó mọi người ngồi cùng nhau nhưng không ai thật sự ở đó.#

Đó không phải vấn đề kỹ thuật hay vấn đề mạng xã hội. Đó là vấn đề tình yêu — và tình yêu đòi hỏi sự hiện diện.#

Thần học Công giáo có khái niệm lề luật tự nhiên — ý tưởng rằng có một số điều phù hợp với bản chất con người và một số điều không. Nghiện điện thoại — khi được nhìn qua lăng kính đó — không phải vấn đề về quy tắc. Đó là vấn đề về sự không phù hợp với bản chất của con người.#

Con người được tạo ra để có sự chú ý đủ lâu để hiểu điều phức tạp. Nghiện cuộn mạng xã hội đang làm hỏng khả năng đó — nghiên cứu khoa học xác nhận điều mà nhiều người cảm thấy nhưng không có từ để nói: khả năng đọc sách dài, suy nghĩ sâu, theo dõi một lập luận phức tạp đang giảm sút theo thời gian sử dụng điện thoại tăng lên.#

Con người được tạo ra để kết nối thật — qua ngôn ngữ cơ thể, ánh mắt, sự hiện diện vật lý. Mạng xã hội cung cấp mô phỏng kết nối — đủ để não cảm thấy được kết nối mà không cần kết nối thật, đủ để giảm đi cảm giác đói kết nối mà không thật sự thỏa mãn nó.#

Kết quả — theo nhiều nghiên cứu — là người dùng mạng xã hội nhiều không hạnh phúc hơn mà thường kém hạnh phúc hơn, cảm thấy cô đơn hơn dù kết nối nhiều hơn.#

Điều đó không phải nghịch lý. Đó là hệ quả tự nhiên của việc thay thế kết nối thật bằng mô phỏng kết nối.#

Nhưng tôi muốn tránh cái bẫy của người phê phán công nghệ một cách không thực tế — người nói hãy bỏ điện thoại đi mà không nhận ra rằng điện thoại và mạng xã hội là phần không thể tách rời của cuộc sống hiện đại, công việc, quan hệ xã hội.#

Vấn đề không phải là bỏ điện thoại. Vấn đề là sử dụng điện thoại theo cách không để nó kiểm soát bạn.#

Và đây là chỗ mà thần học Công giáo có điều thực tế để nói — không phải qua khái niệm trừu tượng, mà qua thực hành cụ thể.#

Thực hành đầu tiên là thinh lặng có chủ ý.#

Giáo hội — từ lâu trước khi có điện thoại — đã dạy về giá trị của thinh lặng. Không phải vì thinh lặng là mục tiêu. Mà vì trong thinh lặng, người ta có thể nghe điều không thể nghe được khi có tiếng ồn — tiếng nói của lương tâm, của ân sủng, của điều quan trọng hơn những gì đang cấp thiết đòi hỏi sự chú ý.#

Điều đó trong thực tế có nghĩa là: có những khoảng thời gian trong ngày mà điện thoại không có mặt. Không phải vì điện thoại xấu. Mà vì không gian thinh lặng đó là điều người ta cần để không bị cuốn đi hoàn toàn bởi dòng thông tin liên tục.#

Thực hành thứ hai là hiện diện có ý thức.#

Khi ở với gia đình — hiện diện thật với gia đình. Khi cầu nguyện — hiện diện thật trong cầu nguyện. Khi ăn — hiện diện thật trong bữa ăn. Điều đó không phải quy tắc cứng nhắc. Đó là quyết định thường xuyên — đôi khi từng phút một — về đâu là thứ quan trọng hơn lúc này.#

Xem hình minh họa

Thực hành thứ ba là trật tự ưu tiên.#

Giáo hội nói về ordo amoris — trật tự của tình yêu — ý tưởng rằng người ta cần biết điều gì quan trọng hơn điều gì và sống theo thứ tự đó. Điện thoại không phải vấn đề khi biết nó ở đâu trong thứ tự ưu tiên. Vấn đề bắt đầu khi điện thoại leo lên trên những thứ quan trọng hơn — gia đình, cầu nguyện, sức khỏe, công việc thật.#

Tôi muốn nói điều thực tế cuối — điều về cầu nguyện và điện thoại.#

Có một thực tế mà nhiều người Công giáo không muốn nhìn nhận: điện thoại đang cạnh tranh trực tiếp với cầu nguyện cho thời gian và sự chú ý của chúng ta. Không phải cạnh tranh theo nghĩa một cái xấu và một cái tốt. Mà theo nghĩa chúng đều đòi hỏi điều hiếm nhất và quý nhất mà người ta có: sự chú ý hoàn toàn trong thời gian yên tĩnh.#

Khi người ta nói tôi không có thời gian cầu nguyện — đôi khi điều thật sự đang xảy ra là thời gian đó đang được dùng để cuộn mạng xã hội. Không phải vì họ chọn mạng xã hội hơn Thiên Chúa một cách có ý thức. Mà vì điện thoại ở ngay đó và dễ hơn — dễ hơn ngồi trong thinh lặng với điều mà cầu nguyện đòi hỏi.#

Và điều cầu nguyện đòi hỏi — sự hiện diện thật, sự chú ý thật, sự sẵn sàng ngồi trong thinh lặng kể cả khi không có gì thú vị xảy ra ngay lập tức — là chính xác những thứ mà điện thoại được thiết kế để làm cho chúng ta khó làm hơn.#

Đó không phải cạnh tranh vô hại.#

Giáo hội có gì để nói về nghiện điện thoại?#

Không phải tuyên bố mới hay văn kiện hệ thống. Nhưng có những nguyên tắc thần học cũ — về sự hiện diện, về thinh lặng, về trật tự ưu tiên, về bản chất con người — áp dụng trực tiếp vào thực tế mới này.#

Và điều Giáo hội được kêu gọi để nói — không phải với ngón tay chỉ trỏ, mà với sự thành thật về điều đang thật sự xảy ra — là: con người đang bị kéo xa khỏi bản chất sâu nhất của mình bởi những công cụ được thiết kế để làm điều đó vì lợi nhuận, và điều đó đáng được đặt câu hỏi và đặt giới hạn.#

Không phải bỏ điện thoại. Mà là quyết định — có ý thức, thường xuyên, từng ngày — rằng điện thoại phục vụ cuộc đời mình, không phải cuộc đời mình phục vụ điện thoại.#

Và trong những khoảnh khắc thinh lặng khi điện thoại không có mặt — những khoảnh khắc mà bốn giờ sáng có thể mang lại nếu không mở điện thoại ngay lập tức — có thể nghe điều gì đó khác. Điều nhỏ hơn và yên tĩnh hơn. Điều mà thần học gọi là tiếng nói của Thiên Chúa trong thinh lặng.#

Và đó — không phải quy tắc hay danh sách — là điều Giáo hội thật sự muốn nói về vấn đề này.#