Câu 02
Nếu Thiên Chúa có thật và toàn năng, tại sao đứa trẻ vô tội chết trong đau đớn?
Đây là câu hỏi duy nhất mà tôi không bao giờ trả lời bằng lý luận trước.#
Mỗi lần câu này được đặt ra — trong sách vở, trong tranh luận, hay từ miệng một người cha vừa mất con — tôi đều dừng lại. Không phải vì tôi không có câu trả lời. Mà vì câu trả lời, dù đúng đến đâu, cũng phải biết chỗ của mình. Trước một nỗi đau thật, lý luận không được bước vào cửa trước. Nó phải đứng ngoài sân chờ.#
Tôi nhớ một buổi sáng, đọc tin tức về một đứa bé năm tuổi ở miền Trung chết vì ung thư não. Người mẹ trong ảnh không khóc nữa — mắt bà trống rỗng theo cái kiểu mà người ta chỉ có được sau khi đã khóc đến mức không còn nước mắt. Tôi ngồi với tấm ảnh đó một lúc lâu và không có gì để nói.#
Không một cuốn sách thần học nào có thể ngồi bên giường bệnh đó và làm bà mẹ ấy thấy khá hơn.#
Nhưng câu hỏi vẫn còn đó. Sau khi nỗi đau lắng xuống một chút — không phải hết, chỉ là lắng xuống — người ta vẫn cần ngồi lại với nó. Vì nếu không, nó sẽ âm thầm bào mòn đức tin từ bên trong, như mối ăn gỗ — không ồn ào, không thấy — cho đến một ngày toàn bộ sụp xuống.#
Vậy hãy ngồi lại với nó.#
Câu hỏi này có một cái tên triết học: Vấn đề của sự dữ. Và nó được đặt ra theo cách gọn nhất bởi một nhà triết học người Scotland tên David Hume, mượn lại từ một người Hy Lạp cổ tên Epicurus, đại ý như sau:#
Nếu Thiên Chúa muốn ngăn chặn sự dữ mà không thể — thì Ngài không toàn năng. Nếu Ngài có thể mà không muốn — thì Ngài không tốt lành. Nếu Ngài vừa muốn vừa có thể — thì sự dữ từ đâu ra? Nếu Ngài không muốn và không thể — thì tại sao gọi Ngài là Thiên Chúa?#
Lý luận đó sắc như dao. Và nó không có câu trả lời dễ.#
Tôi sẽ không giả vờ rằng có. Nhưng tôi sẽ nói rằng: cái logic tưởng như khép kín đó thật ra có những chỗ hở mà người ta hay bỏ qua — không phải vì bằng chứng yếu, mà vì câu hỏi được đặt ra dựa trên một số giả định mà chúng ta chưa bao giờ dừng lại để xét.#
Giả định đầu tiên: Thiên Chúa toàn năng có nghĩa là Ngài có thể làm bất cứ điều gì.#
Nghe có vẻ đúng. Nhưng thật ra, toàn năng không có nghĩa đó.#
Toàn năng có nghĩa là Ngài có thể làm bất cứ điều gì có thể thực hiện được. Ngay cả Thiên Chúa cũng không thể tạo ra một hình vuông có ba cạnh — không phải vì Ngài yếu, mà vì một hình vuông ba cạnh không phải là "một thứ" — đó chỉ là những chữ vô nghĩa ghép lại.#
Và đây là chỗ quan trọng: một thế giới có tự do mà không có khả năng lựa chọn sai — cũng là một hình vuông ba cạnh.#
Thánh Thomas Aquinas đặt vấn đề này rất rõ: nếu Thiên Chúa muốn tạo ra những con người thật — không phải những cái máy đẹp đẽ được lập trình để luôn làm điều tốt — thì Ngài phải cho họ tự do thật. Và tự do thật có nghĩa là khả năng chọn sai cũng thật.#
Hãy nghĩ đến người cha nuôi con.#
Một người cha yêu con có thể làm mọi thứ để con không bao giờ bị đau. Nhốt con trong nhà, không cho ra đường, kiểm soát từng bữa ăn từng giấc ngủ, không bao giờ để con đối mặt với thất bại hay đau đớn. Con sẽ an toàn tuyệt đối.#
Nhưng đứa con đó có trưởng thành được không?#
Có thành người được không?#
Tự do không thể tách rời khỏi rủi ro. Tình yêu thật không thể tách rời khỏi sự tổn thương. Đây không phải là khuyết điểm trong thiết kế — đây là bản chất của tình yêu và tự do.#
Phần lớn sự dữ trên đời — chiến tranh, bạo lực, bất công, lừa dối — đến từ con người tự do lựa chọn sai. Thiên Chúa không gây ra những thứ đó. Con người gây ra. Và nếu Ngài can thiệp mỗi lần con người sắp làm điều xấu, thì tự do không còn là tự do nữa — và con người không còn là con người nữa.#
Nhưng đứa trẻ năm tuổi chết vì ung thư não không phải do con người gây ra.#
Không ai chọn điều đó. Không ai làm sai điều đó. Đó là cái mà triết học gọi là sự dữ tự nhiên — những thứ xảy ra không phải do tội lỗi của ai, mà do chính cơ chế của tự nhiên: bão lũ, động đất, bệnh tật, tai nạn.#
Và đây là chỗ mà câu trả lời về tự do con người không đủ nữa. Đây là chỗ khó nhất.#
Tôi sẽ không giả vờ rằng có một câu trả lời làm tan biến nỗi đau đó. Không có. Nhưng có một số điều tôi đã ngồi suy nghĩ rất lâu và tìm thấy ở đó một sự trung thực mà tôi có thể đứng vào.#
Điều đầu tiên là câu hỏi ngầm bên dưới: thế giới này phải như thế nào thì Thiên Chúa mới được coi là tốt lành?#
Nhiều người khi đặt câu hỏi về sự dữ, trong đầu họ đang hình dung một thế giới lý tưởng — nơi trẻ em không chết, nơi ung thư không tồn tại, nơi thiên tai không xảy ra. Và họ so sánh thế giới đó với thế giới này để kết luận: Thiên Chúa hoặc không tồn tại, hoặc không tốt lành.#
Nhưng cái thế giới lý tưởng trong đầu họ — thế giới đó có thể tồn tại được không?#
Nhà triết học người Anh Richard Swinburne chỉ ra rằng: một thế giới hoàn toàn không có đau khổ, không có nguy hiểm, không có mất mát — cũng là một thế giới không có lòng dũng cảm, không có lòng trắc ẩn, không có hy sinh, không có tình yêu được chứng minh bằng thử thách.#
Lòng dũng cảm chỉ có thể xuất hiện khi có điều để sợ. Lòng trắc ẩn chỉ có thể xuất hiện khi có ai đó đang đau. Sự hy sinh chỉ có giá trị khi nó thật sự tốn kém.#
Nếu không có đau khổ, không phải chỉ đau khổ bị loại bỏ — mà toàn bộ chiều sâu của nhân tính cũng bị loại bỏ theo.#
Tôi không nói điều này để biện hộ cho đau khổ. Tôi nói vì đây là một sự thật mà người ta thường bỏ qua khi họ thiết kế thế giới lý tưởng trong đầu mình: cái thế giới không có đau khổ đó, nếu thật sự tồn tại, sẽ không phải là thiên đường. Nó sẽ là một thứ rất nhàm chán và rỗng tuếch — nơi mà không có gì thật sự quan trọng vì không có gì thật sự có thể mất đi.#
Nhưng tôi vẫn chưa trả lời được đứa bé năm tuổi.#
Và tôi sẽ không giả vờ rằng mình trả lời được.#
Có những thứ mà lý luận của tôi chạm đến giới hạn. Và đây là một trong những chỗ đó. Không phải vì câu hỏi vô nghĩa — câu hỏi này rất có nghĩa. Mà vì câu trả lời đầy đủ nằm ở một tầng mà tôi chưa với tới được từ phía này của cuộc đời.#
Nhưng có một điều tôi biết — không phải bằng suy luận, mà bằng cách nhìn vào trung tâm của đức tin Công giáo:#
Thiên Chúa không nhìn xuống đau khổ từ trên cao và gật đầu đồng ý.#
Ngài đi vào trong đó.#
Chúa Giêsu trên thập giá không phải là hình ảnh của Thiên Chúa đứng ngoài nhìn vào đau khổ và giải thích tại sao nó cần thiết. Đó là hình ảnh của Thiên Chúa ở trong đau khổ — chịu đựng nó từ bên trong, với đủ nước mắt và máu và tiếng kêu thật.#
Thánh Kinh ghi lại rằng trước khi làm cho Lazarô sống lại, khi đứng trước nỗi đau của những người Ngài yêu thương — Chúa Giêsu khóc. Không phải vì Ngài không biết sẽ làm gì. Không phải vì Ngài thiếu quyền năng. Mà vì đau khổ của người Ngài yêu làm Ngài đau.#
Đó không phải là một Thiên Chúa lạnh lùng và toàn năng ngồi trên ngai vàng quyết định ai được sống ai phải chết. Đó là một Thiên Chúa đã chọn đi vào trong cái thế giới đau khổ này — và mang lấy cái nặng nhất trong số đó.#
Tôi biết điều đó không làm bà mẹ mất con cảm thấy khá hơn.#
Không thứ gì làm được điều đó ngay lập tức. Và tôi sẽ không xúc phạm nỗi đau của bà bằng cách giả vờ rằng có.#
Nhưng có một sự khác biệt lớn giữa hai thế giới quan.#
Trong một thế giới không có Thiên Chúa: đứa bé chết vì ung thư não là một sự kiện hoàn toàn vô nghĩa. Các nguyên tử va chạm nhau theo cách nhất định tạo ra khối u. Khối u phát triển và giết chết não. Cái sinh vật nhỏ bé tắt đi. Không có nghĩa. Không có ai quan tâm ở tầng vũ trụ. Vũ trụ vô tình tiếp tục quay.#
Trong thế giới có Thiên Chúa — và đặc biệt là Thiên Chúa của Kitô giáo: đứa bé đó không phải là một tai nạn vũ trụ. Nỗi đau của nó được biết đến. Được chứng kiến. Được ôm vào. Và cái chết không phải là dấu chấm hết — mà là dấu chấm lửng dẫn vào một điều gì đó mà mắt chúng ta chưa thấy được.#
Tôi không nói điều đó để làm cho đau khổ có vẻ dễ chịu hơn. Tôi nói vì đây là lý do thực sự mà câu hỏi về sự dữ không thể được trả lời đầy đủ mà không đụng đến câu hỏi về đời sau.#
Nếu cái chết là hết — thì sự bất công không bao giờ được giải quyết. Đứa bé vô tội chết đau đớn, và vũ trụ không nợ nó gì. Câu hỏi về công bằng của Thiên Chúa không chỉ là câu hỏi về cuộc đời này. Nó là câu hỏi về toàn bộ câu chuyện — kể cả phần mà chúng ta chưa đọc đến.#
Một người bạn của tôi từng hỏi thẳng: Nhưng tại sao Thiên Chúa không làm phép lạ để cứu đứa bé đó? Ngài có thể mà.#
Câu hỏi đó thật và tôi không né tránh nó.#
Phép lạ xảy ra. Kinh Thánh ghi lại. Lịch sử Giáo hội ghi lại. Người ta cầu nguyện và được khỏi bệnh — những trường hợp mà y học không giải thích được. Điều đó có thật.#
Nhưng phép lạ không xảy ra theo yêu cầu. Không phải vì Thiên Chúa thất thường hay tùy hứng. Mà vì nếu Ngài can thiệp mỗi khi có người đau — theo đúng nghĩa vật lý, can thiệp vào mọi bệnh tật, mọi tai nạn, mọi thảm họa — thì tự nhiên không còn là tự nhiên nữa. Thế giới này sẽ trở thành một nơi mà không ai có thể học được gì, không ai phải chịu trách nhiệm về gì, không ai cần phải chăm sóc ai — vì Thiên Chúa sẽ luôn luôn dọn dẹp hết.#
Và một lần nữa: đó không phải là thế giới của những con người thật. Đó là thế giới của những con rối được chăm sóc hoàn hảo.#
Cuối cùng, tôi muốn nói điều này — không phải như một kết luận triết học, mà như một lời thú nhận thật:#
Câu hỏi về đứa bé vô tội chết trong đau đớn — câu hỏi này không có câu trả lời làm tôi hoàn toàn thỏa mãn.#
Và tôi nghĩ đó là điều đúng đắn để nói.#
Một đức tin trưởng thành không phải là đức tin có câu trả lời cho mọi thứ. Đức tin trưởng thành là đức tin biết mình đang đứng ở đâu trong bóng tối — biết rõ giới hạn của mình — và vẫn chọn tin không phải vì mọi thứ đã được giải đáp, mà vì những gì đã thấy đủ để bước tiếp.#
Tôi không tin vào Thiên Chúa vì Ngài đã giải thích cho tôi mọi nỗi đau trên đời. Tôi tin vì tôi nhìn vào người đàn ông trên thập giá — người đã kêu lên trong hơi thở cuối: Lạy Thiên Chúa, sao Ngài bỏ con? — và tôi nhận ra rằng ngay cả câu hỏi của tôi, ngay cả sự bỏ rơi mà tôi cảm thấy — đã được Ngài mang lấy rồi.#
Không phải giải thích. Là mang lấy.#
Đó là sự khác biệt giữa một triết học và một tôn giáo. Triết học giải thích đau khổ. Kitô giáo thì đi vào trong đó.#
Và đôi khi — không phải lúc nào, nhưng đôi khi — điều đó đủ để người ta tiếp tục đứng được.#