Cầu nguyện xin điều gì đó rồi được — đó là Thiên Chúa đổi ý hay Ngài đã biết từ trước?

Câu hỏi này trông đơn giản nhưng thật ra nó là một cái bẫy triết học rất tinh vi.#

Và tôi thích nó. Vì nó không thể được trả lời bằng câu sáo rỗng. Nó buộc người trả lời phải thật sự ngồi xuống và suy nghĩ — không phải lặp lại những gì đã nghe từ hồi còn học giáo lý, mà phải đi vào bên trong vấn đề và tìm ra chỗ nào đang kẹt.#

Câu hỏi có hai nhánh, và cả hai đều khó:#

Nhánh thứ nhất: Nếu Thiên Chúa toàn tri — biết mọi thứ từ trước — thì cầu nguyện thay đổi được gì? Ngài đã biết bạn sẽ được hay không được rồi. Vậy cầu nguyện chỉ là nghi lễ trống rỗng?#

Nhánh thứ hai: Nếu cầu nguyện thật sự thay đổi kết quả — Thiên Chúa nghe và làm theo — thì Ngài đang đổi ý. Mà một Thiên Chúa có thể bị thuyết phục để đổi ý thì còn toàn tri và toàn hảo theo nghĩa nào?#

Hai nhánh này kẹp lại tạo ra một cái kìm. Và người ta thường chọn một trong hai cách thoát — đều là thoát sai.#

Cách thoát thứ nhất: Cứ cầu nguyện đi, đừng nghĩ nhiều. Đó là né tránh câu hỏi bằng cách giả vờ nó không tồn tại.#

Cách thoát thứ hai: Thôi thì cầu nguyện cũng vô nghĩa, Thiên Chúa đã quyết trước hết rồi. Đó là đi sai hướng — kết luận quá nhanh từ một tiền đề chưa được hiểu đúng.#

Tôi muốn đi con đường thứ ba — con đường khó hơn, chậm hơn, nhưng dẫn đến chỗ có thể đứng được thật sự.#

Để hiểu tại sao cái kìm đó thật ra không phải kìm — cần phải hiểu một điều mà người ta hay bỏ qua khi nghĩ về Thiên Chúa toàn tri.#

Toàn tri không có nghĩa là Thiên Chúa đã quyết định trước rồi ngồi chờ mọi thứ diễn ra theo kịch bản.#

Toàn tri có nghĩa là Thiên Chúa biết tất cả mọi thứ — kể cả những thứ chưa xảy ra — không phải vì Ngài đã lên kịch bản, mà vì Ngài đứng ngoài thời gian.#

Đây là điểm khác biệt then chốt. Và để hiểu nó, cần một hình ảnh.#

Hãy nghĩ đến một người đứng trên đỉnh núi cao nhìn xuống một con đường dài uốn khúc bên dưới. Từ trên đỉnh núi, người đó có thể nhìn thấy toàn bộ con đường cùng một lúc — đoạn khúc cua ở đầu, đoạn thẳng ở giữa, đoạn dốc xuống ở cuối. Họ thấy cả ba cùng một lúc.#

Dưới con đường đó, có một chiếc xe đang chạy. Người lái xe chỉ thấy đoạn đường trước mặt mình — vài chục mét, đủ để lái. Họ không thấy khúc cua phía sau hay đoạn dốc phía trước. Với họ, mọi thứ diễn ra theo thứ tự — trước, rồi sau.#

Người trên đỉnh núi thấy cùng một lúc cả điểm xuất phát, cả hành trình, cả điểm đến. Điều đó không có nghĩa là họ quyết định xe phải chạy thế nào. Người lái xe vẫn tự quyết định mỗi lúc rẽ trái hay rẽ phải. Người trên đỉnh núi chỉ là thấy — thấy tất cả, thấy đồng thời.#

Thiên Chúa với thời gian là như người trên đỉnh núi với con đường. Ngài không bị nhốt trong thời gian như chúng ta — không bị kéo từ quá khứ sang hiện tại sang tương lai theo một chiều duy nhất. Ngài đứng ngoài thời gian và thấy toàn bộ — không phải vì Ngài đã viết kịch bản, mà vì với Ngài không có trước và sau. Chỉ có là.#

Thánh Thomas Aquinas giải thích điều này bằng khái niệm mà ông gọi là cái nhìn vĩnh cửu — visio aeterna. Thiên Chúa không nhớ quá khứ và biết trước tương lai theo kiểu chúng ta. Ngài nhìn thấy tất cả trong một khoảnh khắc vĩnh cửu duy nhất — không có thứ tự thời gian trong cái nhìn đó.#

Vậy điều đó có nghĩa gì với cầu nguyện?#

Có nghĩa là: Thiên Chúa biết lời cầu nguyện của bạn không phải vì Ngài đã lên kịch bản từ trước. Ngài biết vì trong cái nhìn vĩnh cửu của Ngài, lời cầu nguyện đó và kết quả của nó đều đang xảy ra — không phải đã xảy ra, không phải sẽ xảy ra, mà đang.#

Và điều đó có nghĩa là: lời cầu nguyện của bạn không phải là nghi lễ trống rỗng sau khi Ngài đã quyết. Lời cầu nguyện của bạn là một phần thật sự của thực tại mà Ngài đang nhìn — kể cả kết quả của nó.#

Nói đơn giản hơn: Thiên Chúa không phải là người đã viết cuốn sách xong rồi ngồi chờ bạn đọc. Ngài là người đang đồng viết với bạn — không phải bằng cách áp đặt từng chữ, mà bằng cách biết trước toàn bộ những gì bạn sẽ chọn, kể cả lúc bạn chọn cầu nguyện hay không cầu nguyện.#

Nhưng câu hỏi vẫn còn đó từ nhánh thứ hai: Vậy cầu nguyện có thật sự thay đổi gì không? Hay mọi thứ đã được định sẵn?#

Đây là chỗ mà người ta hay trượt vào thuyết định mệnh — rằng mọi thứ đã được định trước, tự do con người chỉ là ảo tưởng, cầu nguyện hay không cũng thế.#

Kitô giáo không dạy điều đó. Và đây là lý do.#

Hình ảnh người trên đỉnh núi nhìn xuống con đường — người lái xe vẫn tự lái. Người trên đỉnh núi thấy trước không có nghĩa là họ quyết định thay người lái. Hai thứ đó hoàn toàn khác nhau. Biết trước không bằng quyết định thay.#

Tự do của bạn thật. Lựa chọn của bạn thật. Và vì vậy — lời cầu nguyện của bạn cũng thật. Nó là một lựa chọn thật, một hành động thật, và nó tạo ra những hiệu quả thật trong thực tại.#

Thiên Chúa thấy trước lời cầu nguyện của bạn không có nghĩa là Ngài cưỡng bức bạn cầu nguyện. Và vì Ngài thấy trước lời cầu nguyện đó như một phần của thực tại — lời cầu nguyện đó cũng được tính vào trong cái cách mà Ngài sắp xếp mọi thứ.#

Thánh Thomas Aquinas dùng một ví dụ đơn giản đến mức tôi không thể tìm được ví dụ nào gọn hơn: bạn là người thợ làm cây cầu. Bạn cần búa. Búa không tự đi đến tay bạn — bạn phải với lấy nó, phải dùng nó. Người thợ cả biết bạn sẽ cần búa và đã đặt búa ở đó — nhưng không phải vì vậy mà việc bạn với tay lấy búa là vô nghĩa. Hành động của bạn là phần thật sự trong toàn bộ quá trình xây cầu.#

Xem hình minh họa

Cầu nguyện cũng vậy. Thiên Chúa biết trước bạn sẽ cầu nguyện và đã — trong cái nhìn vĩnh cửu của Ngài — tính điều đó vào cách Ngài hành động. Nhưng không phải vì vậy mà cầu nguyện là vô nghĩa. Cầu nguyện là phần thật sự của toàn bộ câu chuyện.#

Nhưng tôi muốn đi xa hơn một bước nữa — vì tôi nghĩ toàn bộ cuộc tranh luận về Thiên Chúa đổi ý hay biết trước xuất phát từ một cái nhìn sai về mục đích của cầu nguyện.#

Nếu mục đích của cầu nguyện là thay đổi ý định của Thiên Chúa — thì câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Và câu trả lời là: không, cầu nguyện không làm được điều đó, vì Thiên Chúa không phải người bạn có thể thuyết phục bằng lời nói.#

Nhưng đó không phải mục đích chính của cầu nguyện.#

Thánh Thomas Aquinas viết một câu mà tôi đọc đi đọc lại nhiều lần và mỗi lần lại thấy sâu hơn: "Chúng ta không cầu nguyện để thông báo cho Thiên Chúa biết điều chúng ta muốn, hay để thay đổi ý định của Ngài. Chúng ta cầu nguyện để mình trở nên sẵn sàng đón nhận điều Ngài đã muốn ban cho chúng ta từ trước."#

Đọc lại câu đó một lần nữa. Nó đảo ngược toàn bộ cái cách chúng ta thường nghĩ về cầu nguyện.#

Cầu nguyện không phải là công cụ tác động lên Thiên Chúa. Cầu nguyện là công cụ tác động lên chúng ta — mở rộng chúng ta ra, làm cho chúng ta đủ rộng để đón nhận điều Ngài muốn cho.#

Hình ảnh tôi hay dùng: đất trước khi gieo hạt cần phải được cày xới. Không phải vì hạt giống không đủ tốt để tự mọc — mà vì đất cứng không đón được hạt. Cầu nguyện cày xới lòng chúng ta. Sau đó điều Thiên Chúa muốn ban — vốn đã sẵn ở đó — mới có đất để nảy mầm.#

Vẫn còn một câu hỏi chưa được trả lời, và tôi không muốn né tránh nó.#

Nhưng có những lúc tôi cầu nguyện xin điều gì đó, rồi được. Cụ thể, rõ ràng. Điều đó nghĩa là gì?#

Tôi tin điều đó xảy ra. Không phải vì tôi dễ tin. Mà vì tôi đã trải nghiệm những khoảnh khắc mà sự trùng hợp giữa lời cầu xin và kết quả cụ thể đến mức tôi không thể trung thực mà gọi nó là ngẫu nhiên.#

Và đây là cách tôi hiểu nó — không phải là Thiên Chúa đổi ý, mà là điều này:#

Trong cái nhìn vĩnh cửu của Ngài, lời cầu nguyện của bạn và kết quả của nó đều là — đồng thời, không có thứ tự. Từ phía Ngài, không có chuyện trước đây Ngài định không cho, sau khi nghe cầu nguyện thì đổi thành cho. Từ phía Ngài, lời cầu nguyện và kết quả là một thực tại duy nhất mà Ngài thấy trọn vẹn.#

Từ phía chúng ta — những sinh vật bị giới hạn trong thời gian, trải nghiệm mọi thứ theo thứ tự — chúng ta thấy: cầu nguyện, rồi được. Và chúng ta gọi đó là Thiên Chúa đáp lời.#

Cả hai đều đúng. Không mâu thuẫn. Chỉ là nhìn từ hai phía khác nhau của cùng một thực tại — phía người đứng trong thời gian và phía Đấng đứng ngoài thời gian.#

Nhưng tôi phải nói thêm điều này — vì sẽ không trung thực nếu không nói.#

Có những lúc cầu nguyện mà không được. Và đó mới là phần khó của câu hỏi.#

Người mẹ cầu nguyện cho đứa con bệnh nặng — đứa con vẫn mất. Người nông dân cầu nguyện cho trời đừng lũ — lũ vẫn đến. Người cầu xin cho gia đình không tan vỡ — gia đình vẫn tan.#

Trong những trường hợp đó, câu trả lời Thiên Chúa đã biết trước và sắp xếp tốt nhất nghe rỗng tuếch và thậm chí tàn nhẫn.#

Tôi không có câu trả lời đẹp cho những trường hợp đó. Tôi đã nói ở câu hai rồi — có những chỗ mà lý luận của tôi chạm đến giới hạn. Đây là một trong những chỗ đó.#

Điều tôi có thể nói là thế này: được và không được không phải là thước đo duy nhất để biết Thiên Chúa có nghe hay không. Cha mẹ tốt không phải là cha mẹ cho con mọi thứ con xin. Cha mẹ tốt là cha mẹ yêu con đủ để đôi khi không cho — không phải vì họ không nghe, mà vì họ thấy xa hơn.#

Tôi biết câu đó có thể nghe như biện hộ rẻ tiền trong miệng người chưa bao giờ mất đứa con. Vì vậy tôi nói câu này với sự khiêm tốn thật sự — không phải như người đã giải quyết xong vấn đề, mà như người đang ngồi trong cùng một bóng tối và cố tìm hướng.#

Có một đoạn Kinh Thánh mà tôi thấy trả lời câu hỏi này thật nhất — không phải bằng lý luận, mà bằng ví dụ sống.#

Trong vườn Gethsemani, đêm trước khi chịu chết, Chúa Giêsu cầu nguyện. Ngài cầu nguyện với toàn bộ con người của mình — không phải cầu nguyện kiểu nghi lễ, mà cầu nguyện đến mức Kinh Thánh chép rằng mồ hôi Ngài như những giọt máu rơi xuống đất. Và Ngài xin: Lạy Cha, nếu có thể, xin cho chén này qua đi.#

Xin. Rõ ràng. Cụ thể. Bằng toàn bộ sức lực của một con người đang đứng trước cái chết.#

Xem hình minh họa

Rồi câu tiếp theo: Nhưng không phải ý Con, mà là ý Cha.#

Ngài không nhận được điều Ngài xin. Chén không qua đi. Thập giá vẫn đến.#

Cầu nguyện đó có vô nghĩa không?#

Nếu đánh giá bằng kết quả — Ngài xin không được — thì vô nghĩa.#

Nhưng nhìn vào toàn bộ câu chuyện — cái chết đó và điều xảy ra sau cái chết đó — thì cầu nguyện đó là trung tâm của toàn bộ lịch sử nhân loại.#

Không phải vì nó thay đổi kết quả. Mà vì nó là khoảnh khắc mà con người — Thiên Chúa nhập thể vào thân xác con người — đứng trước điều không muốn, và chọn không phải ý mình.#

Đó là mẫu của cầu nguyện Kitô giáo ở mức sâu nhất: không phải xin và được, mà là xin thật, rồi đủ tin tưởng để đặt vào tay Ngài — kể cả khi Ngài không cho.#

Vậy tổng kết lại — không phải để đóng gói gọn gàng, mà để biết mình đang đứng ở đâu:#

Thiên Chúa không đổi ý khi bạn cầu nguyện. Không phải vì Ngài cứng nhắc. Mà vì Ngài đứng ngoài thời gian và thấy toàn bộ — kể cả lời cầu nguyện của bạn — trong một cái nhìn vĩnh cửu duy nhất. Lời cầu nguyện của bạn không đến trước rồi Ngài điều chỉnh sau. Nó là một phần của thực tại mà Ngài đang thấy trọn vẹn.#

Và vì vậy — cầu nguyện không vô nghĩa. Nó không phải nghi lễ trống rỗng sau khi mọi thứ đã được định. Nó là hành động thật, tạo ra hiệu quả thật, trong một thực tại mà Thiên Chúa thấy và biết đầy đủ theo cách mà chúng ta chưa hiểu được từ phía này.#

Nhưng mục đích sâu nhất của cầu nguyện không phải là thay đổi Thiên Chúa. Là thay đổi chúng ta — mở rộng chúng ta, cày xới chúng ta, làm cho chúng ta đủ rộng và đủ tin để đón nhận điều Ngài muốn cho, thay vì co cụm lại với những gì chúng ta nghĩ mình cần.#

Và đôi khi — không phải lúc nào, nhưng đôi khi — điều Ngài cho chính xác là điều chúng ta xin. Không phải vì Ngài đổi ý. Mà vì trong cái nhìn vĩnh cửu của Ngài, lời cầu nguyện thật và lòng mong muốn thật của con người Ngài tạo ra — đã được tính vào ngay từ đầu.#

Tôi kết thúc câu này bằng một hình ảnh không phải từ thần học, mà từ cuộc sống thật.#

Người cha đi làm xa. Đứa con ở nhà viết thư cho cha — kể chuyện trường học, kể chuyện bạn bè, xin cha mua cho cái gì đó. Thư đến tay cha mất ba ngày. Cha đọc, cười, và trả lời.#

Đứa con không biết cha đã đọc thư hay chưa trong lúc chờ đợi. Nó không thấy gì. Không có phản hồi tức thì. Nhưng nó vẫn viết — không phải vì nó chắc chắn cha sẽ làm theo mọi điều nó xin, mà vì nó biết cha đang đọc. Và cái biết đó đủ để nó tiếp tục viết.#

Cầu nguyện là như vậy.#

Không phải gửi lệnh lên hệ thống và chờ xác nhận. Là viết thư cho cha — biết rằng cha đang đọc, biết rằng cha yêu mình, và đặt vào tay cha quyết định cuối cùng — vì cha thấy xa hơn mình, và cha muốn tốt cho mình hơn mình muốn tốt cho chính mình.#

Đó không phải là sự phục tùng thụ động. Đó là sự tin tưởng trưởng thành nhất mà một người có thể đạt được — khi bạn xin thật, rồi buông ra thật, vì bạn biết ai đang cầm.#