Câu 27
Thánh lễ online xem ở nhà có thay thế được không?
Tôi đã trả lời câu này một phần ở cuối câu 26 — nhưng câu hỏi xứng đáng được dành trọn một chương riêng, vì nó không chỉ là câu hỏi về quy tắc Giáo hội. Nó là câu hỏi về bản chất của con người, về ý nghĩa của sự hiện diện, và về điều gì thật sự đang xảy ra trong Thánh lễ.#
Và đại dịch COVID-19 — dù đã qua — đã để lại một câu hỏi chưa được trả lời đầy đủ trong nhiều gia đình Công giáo Việt Nam: sau khi đã xem lễ online suốt mấy năm và thấy không đến mức nào tệ — tại sao phải quay lại nhà thờ?#
Câu hỏi đó không phải câu hỏi của người lười biếng hay thiếu đức tin. Đó là câu hỏi thật của người đang thật sự không hiểu sự khác biệt — và xứng đáng được trả lời thật, không phải bằng câu vì Giáo hội bắt buộc.#
Hãy bắt đầu từ điều mà Thánh lễ online làm được — và làm tốt.#
Thánh lễ online truyền được lời Chúa. Bài đọc, Tin Mừng, bài giảng — tất cả những thứ đó có thể được nghe và tiếp nhận qua màn hình. Điều đó không phải là không có giá trị. Nhiều người trong thời gian giãn cách xã hội đã được nuôi dưỡng thật sự bởi Phụng vụ Lời Chúa qua màn hình. Nhiều người đã hiểu Kinh Thánh sâu hơn vì lần đầu tiên thật sự lắng nghe bài giảng thay vì ngồi trong nhà thờ đông người mà đầu óc bay đi chỗ khác.#
Thánh lễ online cũng tạo ra cảm giác kết nối cộng đồng — đặc biệt với người già, người bệnh, người không thể đến nhà thờ. Biết rằng cùng lúc hàng nghìn người đang xem cùng một Thánh lễ, cùng cầu nguyện những lời kinh đó — điều đó không phải không có ý nghĩa.#
Và trong những hoàn cảnh bất khả kháng — bệnh nặng, thiên tai, dịch bệnh, đang ở nơi không có nhà thờ — Thánh lễ online là điều tốt nhất có thể làm và Giáo hội không phản đối điều đó.#
Vậy vấn đề ở đâu?#
Vấn đề không phải là màn hình. Vấn đề là bản chất của điều màn hình không thể truyền được.#
Hãy nghĩ đến điều này: bạn có thể xem buổi hòa nhạc trực tiếp của nghệ sĩ yêu thích qua YouTube. Bạn có thể nghe mọi nốt nhạc, thấy mọi biểu cảm trên mặt nghệ sĩ, nghe tiếng vỗ tay của khán giả. Nhưng điều đó không giống với việc ngồi trong khán phòng — không giống theo một nghĩa mà những ai đã trải nghiệm cả hai đều biết rõ, dù không phải lúc nào cũng diễn đạt được bằng lời.#
Điều không truyền được qua màn hình không phải là âm thanh hay hình ảnh — mà là sự hiện diện. Cái gì đó xảy ra khi bạn thật sự ở trong cùng không gian với điều đang xảy ra — không phải xem nó qua một tấm kính.#
Và với Thánh lễ, khoảng cách giữa xem qua màn hình và có mặt thật sự không phải là khoảng cách về kỹ thuật. Đó là khoảng cách về bản thể.#
Để hiểu tại sao, cần đi vào điều mà thần học Công giáo gọi là bản chất của bí tích.#
Bí tích — theo thần học Công giáo — là dấu hiệu hữu hình của ân sủng vô hình. Không phải biểu tượng trỏ về điều gì đó ở xa. Mà là phương tiện mà qua đó điều siêu nhiên thật sự đến — không phải hình ảnh của điều đó, mà chính điều đó.#
Và bí tích hoạt động theo nguyên tắc mà thần học Công giáo gọi là thực tại biểu lộ — điều siêu nhiên đến qua điều vật chất thật, không phải qua hình ảnh của điều vật chất đó.#
Hình ảnh rõ nhất: rửa tội không xảy ra khi ai đó nhìn thấy hình ảnh của nước trên màn hình. Rửa tội xảy ra khi nước thật tiếp xúc với người thật trong nghi lễ thật. Ân sủng đến qua chất liệu vật lý thật — không phải qua hình ảnh của nó.#
Điều tương tự đúng với Thánh lễ. Sự hiện diện của Đức Kitô trong Thánh Thể — điều mà thần học gọi là transubstantiation — xảy ra trong bánh và rượu thật, được truyền phép bởi linh mục thật, trong cộng đồng thật. Rước Lễ là việc người thật nhận điều thật — không phải xem hình ảnh của người khác đang nhận.#
Khi bạn xem Thánh lễ online và đến khoảnh khắc Rước Lễ — bạn không rước lễ. Bạn xem người khác rước lễ. Đó là sự khác biệt không phải về mức độ — mà về loại.#
Nhưng có người sẽ nói — và đây là câu hỏi thật, không phải câu hỏi nhỏ: nhưng tôi cảm thấy gần Chúa hơn khi xem lễ online ở nhà, trong yên tĩnh, so với khi ngồi trong nhà thờ đông ồn ào mà không cảm thấy gì.#
Câu đó xứng đáng được trả lời thật — không phải bị gạt đi.#
Cảm giác gần Chúa hơn khi xem lễ online là thật và không phải ảo tưởng. Có thể có nhiều lý do cho điều đó — môi trường yên tĩnh hơn, ít bị phân tâm hơn, tập trung hơn vì chủ động chọn xem thay vì thụ động ngồi đó. Những điều đó thật.#
Nhưng cảm giác gần Chúa và thật sự gần Chúa theo nghĩa đầy đủ nhất không nhất thiết là cùng một thứ.#
Hình ảnh tôi dùng: một người yêu nhau từ xa — qua điện thoại, qua video call — có thể cảm thấy kết nối sâu sắc và thật. Điều đó không phải ảo tưởng. Nhưng khi họ gặp nhau trực tiếp — dù ít nói hơn, dù không có những lời đẹp đẽ của tin nhắn — điều xảy ra ở tầng thể xác, tầng hiện diện thật, là điều mà video call không thể tái tạo dù chất lượng màn hình tốt đến đâu.#
Thánh lễ — theo thần học Công giáo — là cuộc gặp gỡ ở tầng hiện diện thật. Không phải cuộc gặp gỡ cảm xúc hay tinh thần thuần túy. Mà là gặp gỡ ở cả tầng thể xác và tinh thần — vì con người là thân xác và linh hồn, và sự gặp gỡ với Thiên Chúa trong Kitô giáo không phải là gặp gỡ thuần tinh thần bỏ qua thân xác.#
Có một câu hỏi thực tế hơn mà nhiều người Công giáo Việt Nam đang đối mặt — không phải câu hỏi triết học, mà câu hỏi của cuộc sống thực.#
Tôi có con nhỏ, đưa chúng đến nhà thờ thì chúng khóc và làm phiền mọi người. Tôi ốm không dậy nổi. Nhà thờ xa và tôi không có xe. Lễ giờ đó không phù hợp với lịch làm việc của tôi. Những trường hợp đó — xem lễ online có được coi là tham dự Thánh lễ không?#
Câu hỏi đó thật và cần câu trả lời thực tế, không phải lý thuyết.#
Giáo hội từ lâu đã có nguyên tắc: nghĩa vụ đi lễ Chúa Nhật có thể được miễn khi có lý do chính đáng — bệnh nặng, không có phương tiện đi lại, phải chăm sóc người thân không thể để một mình, hoàn cảnh nghề nghiệp bắt buộc làm vào giờ đó. Trong những trường hợp đó, người không thể đến nhà thờ không phạm tội vì không đi lễ.#
Thánh lễ online trong những trường hợp đó — không phải thay thế hoàn toàn, nhưng là điều tốt nhất có thể làm. Và Giáo hội nhìn nhận điều đó.#
Nhưng có sự khác biệt giữa không thể đi và không muốn đi vì bất tiện. Ranh giới đó không phải lúc nào cũng rõ ràng — và mỗi người phải trung thực với chính mình về việc mình đang ở bên nào của ranh giới đó.#
Tôi muốn nói về điều mà đại dịch đã tiết lộ — không phải về Thánh lễ, mà về đức tin của người Công giáo.#
Nhiều người sau khi xem lễ online trong thời gian giãn cách — khi giãn cách chấm dứt — đã không quay lại nhà thờ. Không phải vì họ bỏ đức tin. Mà vì họ nhận ra rằng thật ra họ không cảm thấy thiếu điều gì khi không đến nhà thờ.#
Điều đó nói lên điều gì? Không phải rằng Thánh lễ vô nghĩa. Mà là với nhiều người, mối quan hệ với Thánh lễ từ trước đã là mối quan hệ của thói quen và nghĩa vụ — không phải mối quan hệ của nhu cầu thật và khao khát thật.#
Và khi thói quen bị gián đoạn bởi hoàn cảnh bên ngoài — không còn áp lực xã hội, không còn cơ chế cưỡng bức — mối quan hệ đó không đủ sức để duy trì bản thân.#
Điều đó không phải là phán xét về những người đó. Đó là tấm gương mà đại dịch đặt trước mặt người Công giáo — và câu hỏi không phải là tôi có nên quay lại nhà thờ không, mà là tại sao tôi không cảm thấy thiếu nó — và điều đó nói gì về mối quan hệ thật của tôi với điều đang xảy ra trong nhà thờ đó?#
Có một điều cuối mà tôi muốn nói — điều không phải thần học hay quy tắc, mà là điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#
Thánh lễ online không thay thế được Thánh lễ thật — không phải chủ yếu vì quy tắc Giáo hội, mà vì điều quan trọng nhất trong Thánh lễ — Rước Lễ — không thể xảy ra qua màn hình.#
Nhưng câu hỏi quan trọng hơn không phải là online hay offline. Câu hỏi quan trọng hơn là: bạn đang đến Thánh lễ để làm gì?#
Nếu bạn đến để hoàn thành nghĩa vụ — thì dù online hay offline, điều bạn nhận được sẽ tương đương với gánh nặng bạn mang theo.#
Nếu bạn đến vì bạn tin rằng có điều gì đó thật đang xảy ra ở đó — Đức Kitô đang hiện diện thật trong Thánh Thể, và bạn muốn gặp Ngài, muốn nhận điều Ngài muốn trao — thì Thánh lễ thật trong nhà thờ là điều không có gì thay thế được.#
Và nếu bạn chưa ở chỗ đó — nếu Thánh lễ vẫn là nghĩa vụ hơn là cuộc gặp gỡ mong muốn — thì câu hỏi không phải là online hay offline. Câu hỏi là làm sao để đến chỗ mà Thánh lễ trở thành điều tôi muốn đến, không phải điều tôi phải đến.#
Và câu trả lời cho câu hỏi đó bắt đầu không phải ở nhà thờ — mà ở chỗ yên tĩnh nhất trong bạn, nơi bạn thật sự hỏi mình muốn gì và đang cần gì từ Đấng mà Thánh lễ tuyên bố đang hiện diện.#
Thánh lễ online không thay thế được. Không phải vì quy tắc. Mà vì nó thiếu điều quan trọng nhất — sự hiện diện thật, sự gặp gỡ thật, Rước Lễ thật. Nhưng điều đó chỉ quan trọng nếu bạn thật sự muốn điều quan trọng nhất đó. Và muốn nó đòi hỏi biết nó là gì — không phải theo nghĩa thần học trừu tượng, mà theo nghĩa trải nghiệm thật của người đã thật sự gặp Ngài và biết mình đang gặp gì.#
Đó là hành trình. Và không ai đi hành trình đó qua màn hình được.#