Nghi ngờ có Chúa có phải là tội nặng không?

Tôi nhớ lần đầu tiên câu hỏi này xuất hiện trong đầu mình.#

Không phải ở nhà thờ. Không phải trong giờ giáo lý. Mà là ở một góc thư viện trường đại học, buổi chiều muộn, khi tôi đang đọc một cuốn sách triết học và bỗng nhiên nhận ra rằng mình không còn chắc chắn về điều mình vẫn tưởng là chắc chắn nhất trong đời.#

Cảm giác đó không đến từ từ. Nó đến đột ngột — như khi bước trên nền nhà quen thuộc rồi bỗng nhiên một viên gạch lún xuống. Không ngã. Nhưng đủ để tim đập nhanh hơn và bàn chân dừng lại.#

Và ngay sau cảm giác đó là một cảm giác khác — nặng hơn, tối hơn: mình vừa phạm tội gì không? Nghi ngờ Thiên Chúa có phải là điều xấu xa không? Liệu ngay lúc này Ngài có đang nhìn mình và thất vọng không?#

Cái cảm giác tội lỗi chồng lên cái cảm giác hoài nghi — và hai thứ đó cộng lại tạo ra một áp lực mà người trẻ không được trang bị để xử lý. Nhiều người ở chỗ đó thì chọn im lặng — giả vờ không có câu hỏi, đẩy nó xuống, tiếp tục đi lễ đọc kinh như cũ, và để câu hỏi âm thầm đục khoét từ bên trong suốt nhiều năm.#

Tôi muốn nói thẳng điều mà tôi ước ai đó đã nói với mình hồi đó: không. Nghi ngờ không phải là tội nặng. Và hiểu tại sao không phải là điều quan trọng nhất bạn có thể làm cho đức tin của mình.#

Nhưng trước khi đi vào đó, tôi cần phân biệt một điều mà người ta hay lẫn lộn — vì lẫn lộn ở đây dẫn đến sai lầm theo cả hai hướng.#

Có hai thứ trông giống nhau nhưng thật ra rất khác: nghi ngờ và chối bỏ.#

Nghi ngờ là trạng thái của người đang đứng giữa hai khả năng và chưa thấy đủ ánh sáng để bước về phía nào. Nó là câu hỏi còn mở. Nó là tôi chưa biết — không phải tôi đã quyết là không.#

Chối bỏ là trạng thái của người đã quyết định và không muốn xem xét lại. Nó không phải là câu hỏi — nó là câu trả lời đã đóng cửa.#

Hai thứ đó trông giống nhau từ bên ngoài — cả hai đều không tuyên bố tin — nhưng bên trong hoàn toàn khác. Người nghi ngờ đang tìm kiếm. Người chối bỏ đang quay lưng.#

Và chính sự phân biệt đó là chìa khóa để hiểu tại sao nghi ngờ không phải là tội nặng — trong khi cố tình và dai dẳng khép lòng lại trước sự thật thì là vấn đề nghiêm túc hơn nhiều.#

Hãy mở Kinh Thánh ra.#

Không phải để trích dẫn như bằng chứng — mà để nhìn vào những con người thật trong đó và thấy rằng nghi ngờ không phải là thứ Kinh Thánh né tránh. Kinh Thánh chứa đầy những người nghi ngờ. Và điều đáng chú ý là Thiên Chúa không xử lý họ theo cái cách mà người ta hay tưởng.#

Tôma — vị tông đồ mà lịch sử gán cho biệt danh kẻ hoài nghi — khi nghe tin Chúa đã sống lại, ông nói thẳng: Nếu tôi không thấy dấu đinh ở tay Người, không xỏ ngón tay vào lỗ đinh, và không đặt bàn tay vào cạnh sườn Người, tôi chẳng có tin. Không phải câu nói của người đang giả vờ tin. Không phải câu nói của người đang lịch sự. Là câu nói của người đang thật sự không tin và không chịu giả vờ.#

Chúa Giêsu gặp ông. Và điều Ngài làm không phải là khiển trách. Không phải là một bài giảng về tội lỗi của sự hoài nghi. Ngài đưa tay ra và nói: Hãy xỏ ngón tay vào đây, và hãy nhìn xem tay Thầy. Đưa tay ra mà đặt vào cạnh sườn Thầy.#

Ngài đáp ứng nhu cầu của Tôma. Ngài đến gặp ông ở chỗ ông đang đứng — chỗ của sự hoài nghi — không phải để lên án, mà để mở ra.#

Và câu Tôma thốt lên sau đó — Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con — là lời tuyên xưng đức tin sâu sắc nhất trong toàn bộ bốn cuốn Tin Mừng. Không phải từ người chưa bao giờ nghi ngờ. Mà từ người đã đi qua nghi ngờ và ra phía bên kia.#

Còn Giêrêmia — vị ngôn sứ mà người ta gọi là ngôn sứ than vãn — ông than thở với Thiên Chúa theo cách mà nếu là người bình thường nói ở nhà thờ thì có lẽ sẽ bị nhắc nhở:#

Ngài đã quyến rũ con, lạy Đức Chúa, và con đã để cho Ngài quyến rũ. Ngài mạnh hơn con, và Ngài đã thắng. Cả ngày con bị cười nhạo, thiên hạ đều chế giễu con.#

Rồi có lúc ông còn nói những câu nghe như muốn bỏ cuộc hoàn toàn: Ôi thôi, khốn cho tôi, mẹ ơi, vì mẹ đã sinh con ra.#

Đó không phải là đức tin trơn tru và yên tĩnh. Đó là đức tin đang vật lộn, đang kêu la, đang giận dỗi — nhưng vẫn đang hướng về Thiên Chúa trong từng cơn giận đó. Và Giêrêmia không bị Thiên Chúa loại bỏ vì những lời đó. Ông là một trong những ngôn sứ vĩ đại nhất trong lịch sử Israel.#

Rồi ông Abraham — cha của đức tin — mặc cả với Thiên Chúa về số phận thành Sodoma. Ông Gióp — người kiện Thiên Chúa ra tòa trong suốt ba mươi bảy chương sách và đòi Ngài giải thích. Người phụ nữ Canaan trong Tin Mừng cãi lại Chúa Giêsu và không chịu chấp nhận câu từ chối đầu tiên.#

Thiên Chúa trong Kinh Thánh không phải là vị vua đòi thần dân phủ phục trong im lặng tuyệt đối. Ngài là Đấng đủ lớn để chịu đựng câu hỏi — thậm chí là câu hỏi giận dữ, câu hỏi đau đớn, câu hỏi của người đang ở trong bóng tối và không thấy gì.#

Nhưng tôi muốn đi xa hơn câu trả lời Kinh Thánh cũng có người nghi ngờ — vì câu trả lời đó, dù đúng, vẫn chưa đủ.#

Câu hỏi thật sự là: về bản chất, nghi ngờ là gì — và nó đứng ở đâu trong đời sống đức tin?#

Thần học Công giáo phân biệt rõ ba đức hướng thần: đức tin, đức cậy, đức mến. Ba đức này không phải là cảm xúc — đó là hành vi của ý chí. Đức tin không phải là cảm thấy chắc chắn. Đức tin là chọn tin — hành động của ý chí hướng về điều mà lý trí nhìn thấy là đáng tin, dù không thể chứng minh hoàn toàn.#

Và đây là điểm quan trọng: nghi ngờ xảy ra ở tầng cảm xúc và lý trí — không phải ở tầng ý chí.#

Người có thể nghi ngờ ở tầng lý trí — không thấy đủ bằng chứng, không hiểu được mầu nhiệm, không giải thích được nghịch lý — trong khi ý chí vẫn hướng về Thiên Chúa, vẫn chọn tiếp tục tìm kiếm, vẫn không đóng cửa lại.#

Đó không phải là mâu thuẫn. Đó là hành trình bình thường của một người đang trưởng thành trong đức tin.#

Nghi ngờ chỉ trở thành vấn đề khi nó dừng lại ở đó — khi người ta dùng sự hoài nghi như cái cớ để không tìm kiếm thêm, để gác câu hỏi sang một bên và sống như thể câu hỏi không tồn tại. Hoặc khi nghi ngờ biến thành cái mà thần học gọi là phủ nhận cố ý — không phải tôi chưa thấy, mà là tôi không muốn thấy dù bằng chứng đang ở trước mặt.#

Hai thứ đó khác nhau rất nhiều. Và Giáo hội phân biệt chúng rất rõ — dù người ta hay không được nghe về sự phân biệt đó.#

Có một điều mà tôi nghĩ ít người Công giáo Việt Nam được nghe từ nhỏ — và vì không được nghe, họ lớn lên với một mối quan hệ sai lầm với sự nghi ngờ của chính mình.#

Điều đó là: Giáo hội Công giáo không bao giờ đòi hỏi bạn tắt lý trí để có đức tin.#

Ngược lại.#

Công đồng Vatican I — năm 1870 — tuyên bố rõ ràng rằng lý trí con người có thể nhận biết sự tồn tại của Thiên Chúa mà không cần mặc khải. Đức tin không đi ngược lại lý trí — đức tin vượt qua lý trí, đến chỗ mà lý trí không còn tự mình đi được nữa, nhưng không phủ nhận những gì lý trí đã thấy.#

Thánh Anselm thế kỷ mười một viết: Fides quaerens intellectum — đức tin tìm kiếm sự hiểu biết. Không phải đức tin thay thế sự hiểu biết. Không phải đức tin bịt tai lại trước câu hỏi. Mà đức tin thúc đẩy sự tìm kiếm — vì người tin vào Thiên Chúa Chân Lý thì không sợ sự thật, dù sự thật đó đến từ hướng nào.#

Đức Gioan Phaolô II viết trong thông điệp Fides et Ratio — Đức Tin và Lý Trí — rằng đức tin và lý trí như hai cánh của một con chim: thiếu một cái, con chim không bay được. Giáo hội không đòi bạn cắt đi một cánh.#

Nhưng tôi biết rằng ngay cả khi hiểu tất cả điều đó — nghi ngờ vẫn có thể đau. Không phải đau vì tội lỗi. Mà đau vì mất phương hướng. Đau vì cái nền mà mình tưởng là chắc chắn bỗng dưng không chắc nữa. Đau vì cô đơn — vì xung quanh mình người ta có vẻ tin rất dễ dàng trong khi mình đang vật lộn.#

Cái cô đơn đó thật. Và tôi không muốn giải thích nó đi bằng thần học.#

Chỉ muốn nói: cô đơn đó không có nghĩa là mình đang đi sai đường. Có thể ngược lại — có thể chính vì mình đang đi thật, đang tìm kiếm thật, nên mới cảm thấy nặng. Con đường dễ là không hỏi. Con đường thật là hỏi — và chịu đựng khoảng thời gian chưa có câu trả lời.#

Trịnh Công Sơn có câu mà tôi hay nghĩ đến trong những khoảnh khắc đó — không phải câu về tôn giáo, nhưng nó chạm đúng chỗ: Sống trong đời sống cần có một tấm lòng. Để làm gì em biết không? Để gió cuốn đi.#

Đức tin cũng vậy. Không phải để nắm chặt cho bằng được. Mà để có đủ can đảm mở tay ra — mở ra với câu hỏi, mở ra với bóng tối, mở ra với những gì chưa biết — và tin rằng trong cái mở đó, có điều gì đó đang đỡ lấy mình.#

Có một người mà tôi muốn nhắc đến — không phải thánh nhân, không phải thần học gia, mà là một nhà văn người Pháp tên Georges Bernanos, tác giả cuốn Nhật Ký Một Cha Xứ Thôn Quê.#

Trong cuốn sách đó, cha xứ trẻ — đang bệnh, đang cô đơn, đang nghi ngờ — viết vào nhật ký những dòng mà tôi đọc lần đầu thấy như có ai đang đọc được đầu mình:#

Xem hình minh họa

Tôi cầu nguyện. Nhưng tôi không biết mình đang cầu nguyện với ai. Có lẽ không ai cả. Có lẽ cái phòng này trống rỗng. Có lẽ tôi đang nói chuyện với tường. Nhưng tôi không thể ngừng lại. Tôi không biết cách ngừng lại.#

Và rồi cuối cuốn sách, khi cha xứ đó hấp hối — không có cha linh hướng, không có bí tích cuối cùng, chỉ có người bạn không Công giáo ngồi bên — ông nói câu cuối cùng của mình:#

Tất cả đều là ân sủng.#

Từ chỗ có lẽ không ai cả — đến chỗ tất cả đều là ân sủng. Không phải vì câu hỏi được giải đáp. Không phải vì bóng tối tan đi. Mà vì trong bóng tối, ông đã không bỏ đi — và điều đó thay đổi ông theo cách mà ông không nhìn thấy cho đến cuối.#

Vậy nghi ngờ có phải là tội nặng không?#

Không. Nghi ngờ không phải là tội nặng.#

Nhưng tôi muốn đi xa hơn câu trả lời đó — vì câu trả lời không phải tội thôi chưa đủ để sống với. Tôi muốn nói điều này:#

Nghi ngờ, nếu được xử lý đúng, không phải là kẻ thù của đức tin. Nó là người thợ mài của đức tin.#

Kim cương không phải lúc nào cũng sáng ngay từ đầu. Nó cần được mài. Mài đau. Mài lâu. Mài đến mức người ta tưởng mình đang phá hủy nó — rồi mới thấy ánh sáng thật bên trong.#

Đức tin đi qua nghi ngờ và ra phía bên kia — đức tin đó không giống với đức tin chưa bao giờ bị thử thách. Không phải vì nghi ngờ tốt hơn tin. Mà vì đức tin đã được thử thách biết nó đang đứng trên gì — không phải đứng trên thói quen thừa hưởng từ cha mẹ, không phải đứng trên cảm xúc dễ chịu của buổi lễ, mà đứng trên nền tảng mà mình đã tự tay kiểm tra và thấy vững.#

Thánh Phaolô viết: Đức tin đến từ việc nghe, và nghe là nghe lời Chúa Kitô. Nghe — không phải chỉ nhận, mà là chú ý, lắng nghe, mở ra. Người đang nghi ngờ mà vẫn tìm kiếm — đó là người đang nghe. Và tiếng vọng của điều họ đang nghe, dù họ chưa nghe rõ, đang định hình họ theo cách mà họ chưa biết.#

Tôi muốn nói thêm một điều — điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#

Nếu bạn đang nghi ngờ — đừng giả vờ không nghi ngờ khi cầu nguyện.#

Đừng đến trước Thiên Chúa với bộ mặt tin tưởng trong khi đầu óc đang đầy câu hỏi. Đó là sự giả dối — và Thiên Chúa không cần sự giả dối của bạn. Ngài cần bạn.#

Hãy đến với những gì đang thật sự có trong lòng. Nếu đang nghi ngờ — nói thẳng điều đó. Con không biết Ngài có ở đó không. Con không chắc. Nhưng con đang nói chuyện với khoảng không này — và nếu Ngài có đó, xin Ngài nghe. Câu cầu nguyện thô thiển và vụng về đó thật hơn một ngàn lần so với những lời kinh đọc trơn tru mà không có gì đằng sau.#

Thiên Chúa — nếu Ngài thật — không bị xúc phạm bởi sự thật của bạn. Ngài bị xúc phạm bởi sự giả dối của bạn. Và sự giả dối nguy hiểm nhất không phải là nói dối người khác — mà là nói dối chính mình, đẩy câu hỏi xuống và giả vờ nó không ở đó.#

Có một câu trong sách Gióp mà ít người chú ý — không phải những câu Gióp than vãn, mà là câu Thiên Chúa nói với Gióp sau tất cả, khi Ngài phán xét giữa Gióp và những người bạn của Gióp đã cố bảo vệ danh dự của Ngài:#

"Ta đã nổi giận với ngươi và hai người bạn ngươi, vì các ngươi đã không nói về Ta điều gì xác thực như tôi tớ Ta là Gióp."#

Những người bạn của Gióp — họ nói về Thiên Chúa rất đúng về mặt thần học. Họ bảo vệ Ngài. Họ giải thích lý do tại sao đau khổ của Gióp là xứng đáng. Họ không nghi ngờ. Họ tin chắc chắn.#

Nhưng họ không thật.#

Còn Gióp — kêu la, chất vấn, kiện tụng, đòi Thiên Chúa giải thích — Thiên Chúa nói rằng Gióp đã nói thật.#

Không phải vì kêu la là đúng thần học. Mà vì Gióp đang thật — thật với đau khổ của mình, thật với câu hỏi của mình, thật với Đấng mà ông đang hướng đến ngay cả trong cơn giận.#

Và đó là điều Thiên Chúa muốn từ chúng ta — không phải sự trơn tru của người đã thuộc câu trả lời, mà là sự thật của người đang thật sự sống.#

Cuối cùng — một câu hỏi nhỏ để bạn mang theo:#

Nếu nghi ngờ là tội nặng, thì tội đó là tội gì? Tội chống lại ai? Tội theo nghĩa nào?#

Tội trong thần học Công giáo là hành vi cố tình quay lưng khỏi Thiên Chúa — biết rõ điều gì là đúng, có đủ tự do để chọn, và chọn ngược lại.#

Người đang nghi ngờ — người đang đặt câu hỏi, đang tìm kiếm, đang vật lộn — không phải là người đang quay lưng. Họ là người đang quay mặt — dù chưa thấy rõ, dù bóng tối còn dày, nhưng vẫn đang hướng về.#

Quay lưng và quay mặt — hai thứ đó trông giống nhau từ phía sau lưng. Nhưng Thiên Chúa không nhìn từ phía sau lưng. Ngài nhìn mặt người.#

Và người đang nghi ngờ mà vẫn tìm kiếm — Ngài thấy mặt họ đang hướng về phía Ngài. Dù họ không thấy được Ngài. Dù họ không chắc Ngài có đó hay không.#

Trong ánh sáng của điều đó — nghi ngờ không phải là thứ bạn phải xấu hổ. Nó là thứ bạn mang trên tay và tiếp tục đi — vì chỉ người đang đi mới có thể đến nơi mình cần đến. Người đứng lại vì sợ nghi ngờ của mình là tội — người đó mới đang thua.#

Hãy đi. Hãy hỏi. Hãy mang câu hỏi theo như người mang đèn trong đêm — không phải vì đèn đủ sáng để thấy hết con đường, mà vì đủ sáng cho bước tiếp theo.#

Và bước tiếp theo là đủ.#