Câu 15
Xác sống lại — nhưng xác nào, khi tro đã tan vào đất từ ngàn năm trước?
Có một câu hỏi mà tôi đã nghe từ một người rất thực tế — không phải triết gia, không phải thần học gia, mà là người thợ xây hàng xóm, ngồi uống cà phê với tôi một buổi sáng sớm.#
Ông nói: "Tôi chôn cha tôi hai mươi năm trước. Bây giờ xuống đào lên thì còn gì đâu — đất hết rồi. Giáo hội nói xác sống lại — xác nào? Cái gì sống lại?"#
Câu hỏi đó không có vẻ triết học. Nhưng nó chạm đúng vào một trong những câu hỏi khó nhất của thần học Kitô giáo — câu hỏi mà nếu không trả lời được thì toàn bộ học thuyết về sự phục sinh nghe như chuyện thần thoại vô lý.#
Và câu hỏi đó, khi đi vào tận cùng của nó, không chỉ là câu hỏi về sinh học hay hóa học. Nó là câu hỏi về bản sắc — điều gì làm cho bạn là bạn, và điều đó có thể tồn tại qua cái chết và sự phân hủy không.#
Trước khi đi vào bất cứ điều gì, tôi muốn đặt vấn đề thật rõ ràng.#
Câu hỏi xác nào sống lại có hai cách hiểu — và người ta hay lẫn lộn hai cách đó với nhau.#
Cách hiểu thứ nhất là câu hỏi vật chất: những nguyên tử, những phân tử cụ thể mà cơ thể được cấu tạo — những thứ đó sẽ được tập hợp lại không?#
Cách hiểu thứ hai là câu hỏi bản sắc: thứ sống lại có thật sự là tôi — cùng người, cùng bản sắc — hay chỉ là một bản sao nào đó giống tôi?#
Hai câu hỏi đó khác nhau hoàn toàn. Và câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất — câu hỏi vật chất — không giống những gì nhiều người tưởng. Còn câu trả lời cho câu hỏi thứ hai — câu hỏi bản sắc — là trái tim của toàn bộ giáo lý về sự phục sinh.#
Hãy bắt đầu với câu hỏi vật chất — vì đây là câu hỏi mà người thợ xây hàng xóm của tôi đang hỏi, và nó cần được trả lời thẳng.#
Các nguyên tử trong cơ thể bạn ngay lúc này — chúng đã từng là phần của nhiều thứ khác trước khi thành bạn. Nguyên tử carbon trong tay bạn có thể từng là một phần của cây cổ thụ ngàn năm tuổi, rồi của con nai ăn cây đó, rồi của người thợ săn ăn con nai đó, rồi truyền qua nhiều thế hệ trước khi thành bạn. Nguyên tử oxy bạn đang thở lúc này đã từng là một phần của không khí mà Julius Caesar từng thở, mà Chúa Giêsu từng thở, mà hàng tỷ người trước bạn từng thở.#
Và chính cơ thể bạn ngay bây giờ — không phải sau khi chết, mà ngay lúc này đang sống — không phải tập hợp vật chất cố định. Hầu hết các tế bào trong cơ thể bạn được thay mới hoàn toàn trong vòng bảy đến mười năm. Các nguyên tử trong xương bạn được thay thế hoàn toàn sau khoảng mười năm. Ngay cả các tế bào não — vốn sống lâu hơn — cũng được thay thế các phân tử cấu thành theo thời gian.#
Bạn của mười năm trước không có cùng các nguyên tử với bạn của hôm nay. Theo nghĩa vật chất thuần túy — bạn đã là nhiều thân xác khác nhau trong suốt cuộc đời mình.#
Vậy câu hỏi xác nào sống lại thực ra là câu hỏi đã xuất hiện ngay trong cuộc đời này — không phải chỉ sau khi chết. Và câu trả lời phải nằm ở chỗ khác, không phải ở các nguyên tử cụ thể.#
Thần học Công giáo — và điều này cần được nói rõ để tránh hiểu lầm — không bao giờ chính thức dạy rằng chính những nguyên tử cụ thể phải được tập hợp lại trong sự phục sinh.#
Thánh Thomas Aquinas — người suy nghĩ về điều này rất cẩn thận — viết rõ ràng rằng sự phục sinh không đòi hỏi cùng các nguyên tử vật chất. Điều sống lại phải có tính liên tục với thân xác cũ — nhưng tính liên tục đó không phải là sự tái lắp ráp của cùng vật liệu.#
Hình ảnh mà Aquinas dùng là hình ảnh mà thánh Phaolô đã dùng từ trước ông: hạt giống và cây trồng.#
"Những gì ngươi gieo, không phải là thân cây sẽ mọc lên, mà chỉ là một hạt đơn sơ... Người ta gieo xuống thì hư nát, mà trỗi dậy thì bất hoại. Gieo xuống thì hèn hạ, mà trỗi dậy thì vinh quang. Gieo xuống thì yếu đuối, mà trỗi dậy thì mạnh mẽ."#
Hạt giống và cây không có cùng các nguyên tử. Cây lấy vật chất từ đất, từ nước, từ không khí. Nhưng có tính liên tục thật sự giữa hạt và cây — tính liên tục của sự sống, của hình thức, của nguyên lý tổ chức. Hạt không phải là cây — nhưng cây phát sinh từ hạt theo một tính liên tục thật.#
Thân xác phục sinh — theo thần học — không phải là thân xác cũ được sửa chữa và lắp ráp lại từ cùng các nguyên tử. Nó là thân xác phát sinh từ thân xác cũ — với tính liên tục thật nhưng được biến đổi, được nâng lên vào một trật tự thực tại mà thân xác vật lý thông thường chưa đạt đến.#
Nhưng điều đó vẫn chưa trả lời câu hỏi sâu hơn: tính liên tục đó là gì?#
Đây là chỗ mà triết học về bản sắc cá nhân bước vào.#
Hãy nghĩ đến điều này: điều gì làm cho bạn là bạn theo thời gian?#
Không phải các nguyên tử — chúng ta đã thấy rằng chúng thay đổi hoàn toàn. Không phải ký ức đơn thuần — người mắc Alzheimer mất ký ức nhưng vẫn là họ, không phải trở thành người khác. Không phải hình dạng bên ngoài — người ta thay đổi diện mạo rất nhiều từ lúc sinh đến khi già nhưng vẫn là cùng một người.#
Điều gì còn lại? Điều gì tạo nên tính liên tục của bản sắc cá nhân qua tất cả những thay đổi đó?#
Câu trả lời của triết học — và thần học — là linh hồn. Không phải linh hồn theo nghĩa hồn ma mờ nhạt. Mà linh hồn theo nghĩa đã nói ở câu tám: hình thức của con người, nguyên lý tổ chức làm cho tập hợp vật chất này là người này thay vì người khác.#
Linh hồn là nguyên lý liên tục. Nó là thứ làm cho đứa bé ba tuổi và người đàn ông năm mươi tuổi là cùng một người — dù không có một nguyên tử nào giống nhau, dù ký ức, kiến thức, tính cách đã thay đổi hoàn toàn.#
Và khi thân xác chết và phân hủy — linh hồn vẫn là linh hồn đó. Nó vẫn mang theo hình thức của người đó — không phải như bộ nhớ kỹ thuật số lưu dữ liệu, mà như nguyên lý sống đang tiếp tục là chính nó.#
Sự phục sinh — theo thần học — là linh hồn đó, mang theo hình thức của người đó, tổ chức lại vật chất thành thân xác — không nhất thiết cùng vật chất, nhưng theo cùng hình thức — và thân xác mới đó vì vậy là thân xác của cùng người đó, với tính liên tục bản sắc thật sự.#
Tôi muốn dừng lại ở đây và nói điều gì đó không phải thần học — mà là vật lý học hiện đại.#
Nhiều người khi nghe về sự phục sinh nghĩ rằng đó là ý tưởng mê tín của người xưa chưa biết gì về khoa học. Nhưng vật lý học hiện đại — cụ thể là cơ học lượng tử — đang đặt ra những câu hỏi về bản sắc và tính liên tục của vật chất mà làm cho câu hỏi xác nào sống lại trở nên thú vị hơn nhiều.#
Trong cơ học lượng tử, các hạt cơ bản — electron, proton — không phải là những viên bi nhỏ riêng biệt có bản sắc cố định. Chúng là những xác suất, những trạng thái chồng chất không hoàn toàn xác định cho đến khi được đo. Và hai electron không thể phân biệt với nhau theo nghĩa tuyệt đối — không có cách nào gắn nhãn electron này khác với electron kia theo nghĩa vật lý thực sự.#
Điều đó có nghĩa là: ngay ở tầng vật lý cơ bản nhất, khái niệm cùng vật chất đã không rõ ràng theo nghĩa mà chúng ta thường nghĩ. Không có cách nào để nói đây chính là electron đó theo nghĩa tuyệt đối — không phải vì thiếu thông tin, mà vì câu hỏi đó không có ý nghĩa ở tầng lượng tử.#
Tôi không nói điều đó để chứng minh sự phục sinh bằng vật lý lượng tử. Tôi nói vì nó cho thấy rằng câu hỏi cùng vật chất hay không không đơn giản như người ta tưởng ngay trong vật lý học — và vì vậy câu trả lời thần học không phải là câu trả lời vô lý theo tiêu chuẩn khoa học hiện đại.#
Nhưng điều thuyết phục nhất đối với tôi không phải là triết học về bản sắc hay vật lý lượng tử. Điều thuyết phục nhất là ví dụ cụ thể duy nhất mà Kitô giáo có về thân xác phục sinh — thân xác của Chúa Giêsu sau khi Ngài sống lại.#
Và thân xác đó trông như thế nào trong Kinh Thánh?#
Nó được nhận ra — Maria Madalena nhận ra tiếng gọi tên mình. Các môn đệ nhận ra Ngài khi bẻ bánh. Tôma nhận ra dấu đinh trên tay.#
Nhưng nó cũng không bị nhận ra ngay — Maria tưởng Ngài là người làm vườn. Hai môn đệ trên đường Emmaus đi cùng Ngài suốt một ngày mà không nhận ra. Ngài xuất hiện và biến mất không theo quy luật vật lý thông thường.#
Thân xác đó có thể ăn cá nướng — vật chất thật, tiêu hóa thật. Nhưng cũng đi xuyên qua cửa đóng — không bị giới hạn bởi vật chất theo nghĩa thông thường. Có thể chạm vào được — Tôma xỏ ngón tay vào dấu đinh. Nhưng cũng biến mất khỏi tầm nhìn ngay lập tức.#
Thánh Phaolô gọi đó là thân xác có thần khí — không phải thân xác biến thành tinh thần thuần túy, không phải tinh thần mặc lấy hình dạng thân xác giả. Mà là thân xác vật chất được biến đổi — thấm đẫm và được nâng lên bởi điều mà Phaolô gọi là thần khí — đến mức những giới hạn của vật chất không còn ràng buộc nó theo cách cũ.#
Đó là mẫu của thân xác phục sinh mà Kitô giáo tin tất cả sẽ chia sẻ vào ngày tận thế — không phải thân xác cũ được sửa chữa, không phải bản sao của thân xác cũ, mà là thân xác cũ được biến đổi vào một trật tự thực tại mà mắt chưa thấy và tai chưa nghe.#
Tôi muốn nói về một câu hỏi thực tế mà nhiều người Công giáo Việt Nam thắc mắc — câu hỏi liên quan trực tiếp đến phong tục tang lễ.#
Hỏa táng có được không? Hay phải chôn cất để xác còn nguyên vẹn cho ngày sống lại?#
Trong nhiều thế kỷ, Giáo hội Công giáo không cho phép hỏa táng — không phải vì lửa phá hủy cơ thể mà Thiên Chúa không thể phục dựng lại, mà vì hỏa táng ở thời đó thường được dùng như hành động phủ nhận sự phục sinh. Người ta đốt xác như cử chỉ nói: không có gì để sống lại cả.#
Nhưng năm 1963, Giáo hội cho phép hỏa táng — và năm 2016, làm rõ hướng dẫn: hỏa táng được phép, nhưng tro phải được giữ lại ở nơi thánh thiêng như nghĩa trang, không được rải ra biển hay rừng hay giữ ở nhà theo cách không phù hợp.#
Lý do thần học đằng sau điều này: Thiên Chúa có thể phục sinh thân xác dù cơ thể bị hỏa táng, bị thiêu hủy trong chiến tranh, bị ăn bởi cá dưới biển, hay đã tan vào đất từ ngàn năm trước. Điều đó không phải là vấn đề đối với Đấng đã tạo dựng vũ trụ từ không có gì.#
Câu hỏi xác nào sống lại không phải là câu hỏi về khả năng vật lý của Thiên Chúa — như thể Ngài cần thu gom đủ nguyên tử mới làm được. Câu hỏi đó là câu hỏi về bản sắc và tính liên tục — và câu trả lời nằm ở linh hồn, không phải ở nguyên tử.#
Có một nhà thần học người Đức tên Karl Rahner — người tôi đã nhắc đến ở câu mười — nói về sự phục sinh theo cách mà tôi thấy đẹp và thuyết phục nhất trong tất cả những gì tôi đã đọc.#
Ông nói: cái chết không phải là linh hồn rời bỏ vũ trụ vật chất để đến một chỗ khác phi vật chất. Cái chết là linh hồn — khi không còn bị giới hạn trong một thân xác cụ thể — trở nên a-vũ-trụ theo nghĩa mới: không phải không liên quan đến vũ trụ vật chất, mà liên quan với toàn bộ vũ trụ vật chất theo cách sâu hơn và rộng hơn.#
Nói theo ngôn ngữ đời thường: khi linh hồn thoát khỏi thân xác cụ thể, nó không bị giới hạn ở một điểm trong không gian nữa. Nó trở nên liên quan với toàn bộ vũ trụ vật chất theo cách mà thân xác đang sống không cho phép.#
Và sự phục sinh — trong ánh sáng đó — không phải là thu gom lại các nguyên tử từ một điểm cụ thể trong không gian. Nó là linh hồn — đang ở trong mối quan hệ sâu hơn với toàn bộ thực tại vật chất — tổ chức vật chất thành thân xác một lần nữa, theo hình thức của người đó, nhưng không bị giới hạn bởi những giới hạn của vật chất thông thường.#
Tôi không biết điều đó đúng theo nghĩa vật lý đến đâu. Nhưng tôi biết nó chỉ ra được điều này: sự phục sinh không phải là phép màu tùy tiện của một Thiên Chúa đang thu gom xác chết. Nó là sự hoàn thành của một logic đã bắt đầu từ khi Thiên Chúa tạo dựng con người là thống nhất của linh hồn và thân xác — logic nói rằng con người hoàn toàn không phải là linh hồn thuần túy, và sự hoàn chỉnh của con người đòi hỏi cả hai.#
Tôi muốn nói đến điều mà ít người nghĩ đến khi nói về sự phục sinh — điều mà tôi nghĩ là đẹp nhất và quan trọng nhất trong toàn bộ giáo lý này.#
Sự phục sinh của thân xác nói điều này: thân xác quan trọng.#
Không phải theo nghĩa thông thường — ai cũng biết thân xác quan trọng theo nghĩa sinh tồn. Mà theo nghĩa sâu hơn: thân xác bạn — với tất cả đặc điểm, khiếm khuyết, vẻ đẹp riêng của nó — không phải là thứ tạm thời mà linh hồn đang dùng rồi vứt đi. Nó là một phần của bạn thật sự.#
Điều đó có hậu quả rất cụ thể cho cách sống.#
Nếu thân xác chỉ là tạm thời — nếu điều thật sự quan trọng là linh hồn và thân xác sẽ bị bỏ lại — thì những gì bạn làm với thân xác không quan trọng nhiều. Bạn có thể ngược đãi nó, khinh thường nó, dùng nó theo bất kỳ cách nào vì đó là thứ sẽ biến mất.#
Nhưng nếu thân xác sẽ được phục sinh — nếu thân xác là phần không thể thiếu của bạn trong cõi đời đời — thì điều bạn làm với thân xác bây giờ quan trọng. Không phải chỉ vì lý do đạo đức trừu tượng. Mà vì thân xác này — dù trong hình thức biến đổi — là thứ bạn sẽ là mãi mãi.#
Đó là lý do tại sao Kitô giáo tôn trọng thân xác người chết — không đối xử với nó như rác thải sinh học sau khi linh hồn đã rời đi. Đó là lý do tại sao Giáo hội quan tâm đến phẩm giá thân xác trong y tế, trong tình dục, trong lao động — vì thân xác không phải tạm thời.#
Và đó là lý do tại sao giáo lý về sự phục sinh thân xác, dù nghe có vẻ là vấn đề xa xôi của ngày tận thế, thật ra chạm vào cách chúng ta sống ngay hôm nay.#
Có một câu hỏi phụ mà tôi cần trả lời vì nhiều người thắc mắc — và không trả lời thì sẽ để lại chỗ trống khó chịu.#
Thân xác phục sinh trông như thế nào? Bao nhiêu tuổi? Có còn khuyết tật không? Người bị mất tay — tay có mọc lại không?#
Giáo hội không có câu trả lời chính thức chi tiết cho những câu hỏi đó — và đó là sự thành thật cần thiết. Nhưng truyền thống thần học có một số điều thú vị để nói.#
Aquinas, dựa trên thần học của Phaolô, nói rằng thân xác phục sinh sẽ ở trong trạng thái hoàn hảo của nó — không phải theo nghĩa hoàn hảo theo tiêu chuẩn xã hội, mà theo nghĩa hoàn chỉnh theo thiết kế ban đầu. Điều đó gợi ý rằng những khiếm khuyết do bệnh tật hay tai nạn — những thứ là hậu quả của sự không hoàn chỉnh của thế giới này — sẽ không còn. Nhưng những đặc điểm riêng làm cho bạn là bạn — sẽ còn.#
Có một chi tiết thú vị trong thần học: các vết thương của Chúa Giêsu sau khi phục sinh vẫn còn — Tôma đã sờ vào đó. Nhưng đó không phải là vết thương gây đau hay bất lực. Aquinas giải thích đó là dấu vết được giữ lại không phải vì không hoàn chỉnh, mà vì chúng là phần của câu chuyện — dấu vết của tình yêu được chứng thực.#
Gợi ý đó dẫn đến điều mà nhiều người thấy đẹp: thân xác phục sinh không phải là thân xác xóa sạch câu chuyện của bạn. Nó là thân xác mang theo câu chuyện đó — được biến đổi, được hoàn chỉnh, nhưng không bị xóa. Những vết sẹo không phải là khiếm khuyết nữa — chúng là phần của câu chuyện đã được cứu chuộc.#
Tôi muốn dừng lại ở điều cuối — không phải thần học, mà là điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#
Khi người ta hỏi xác nào sống lại — ở tầng sâu nhất, họ đang hỏi câu hỏi này: liệu tôi — không phải một bản sao của tôi, không phải ai đó giống tôi — mà chính tôi — có tiếp tục tồn tại không?#
Đó là câu hỏi về sự sợ hãi sâu nhất của con người — không phải sợ đau đớn, không phải sợ cái chết theo nghĩa vật lý — mà sợ sự hủy diệt của bản sắc. Sợ rằng tôi — cái thực thể duy nhất và không thể thay thế đang trải nghiệm cuộc đời này — sẽ đơn giản là không còn tồn tại.#
Giáo lý về sự phục sinh của thân xác là câu trả lời trực tiếp cho nỗi sợ đó. Không phải câu trả lời nói đừng sợ, không có gì để sợ cả theo kiểu trấn an rẻ tiền. Mà câu trả lời nói: bạn — chính bạn, với bản sắc, với câu chuyện, với thân xác đã sống trong thế giới này — sẽ tiếp tục. Không phải theo cách cũ. Mà theo cách hoàn chỉnh hơn, biến đổi hơn, không còn bị giới hạn bởi những giới hạn của thế giới này.#
Đó không phải là sự an ủi của người không muốn đối mặt với cái chết. Đó là tuyên bố về bản chất của thực tại — rằng bản sắc cá nhân không phải là tai nạn vũ trụ tạm thời. Nó là thứ mà Thiên Chúa tạo ra, và Ngài không tạo ra để tiêu hủy.#
Xác nào sống lại khi tro đã tan vào đất từ ngàn năm trước?#
Không phải những nguyên tử cụ thể — những nguyên tử đó không cần thiết, không phải là bạn theo nghĩa quan trọng nhất.#
Mà là bạn — người được tổ chức theo hình thức linh hồn của bạn, người mang theo câu chuyện của bạn, người mà bản sắc không bị hủy diệt bởi sự phân hủy của vật chất vì bản sắc không nằm trong vật chất mà nằm trong linh hồn là nguyên lý tổ chức và liên tục của người bạn.#
Và thân xác phục sinh đó — không phải thân xác cũ được sửa chữa, mà thân xác biến đổi theo nghĩa mà hạt giống biến đổi thành cây — là thân xác của cùng một người, trong hình thức hoàn chỉnh nhất của họ, không còn bị giới hạn bởi bệnh tật, lão hóa, không gian và thời gian của thế giới này.#
Người thợ xây hỏi tôi cha ông đang ở đâu và xác nào sẽ sống lại. Tôi không có câu trả lời đủ để ông hoàn toàn thỏa mãn — vì câu trả lời đầy đủ nằm bên kia ranh giới mà cả hai chúng tôi chưa bước qua. Nhưng tôi có thể nói điều này:#
Người cha ông biết — giọng nói của ông, cái cách ông cười, bàn tay chai sạn từ bốn mươi năm làm thợ xây — điều làm cho ông là ông đó không bị hủy diệt bởi đất và thời gian. Nó đang được giữ — không phải trong một chiếc hộp ở đâu đó, mà trong bàn tay của Đấng đã tạo ra ông và không quên ông — chờ ngày hoàn chỉnh theo cách mà ngôn ngữ của chúng ta chưa có chữ để nói đủ.#
Và điều đó, tôi nghĩ, đủ để đứng được — ngay cả khi không đủ để giải thích hết.#