Ngay khi hơi thở cuối cùng tắt — điều gì xảy ra với người đó?

Tôi đã ngồi bên cạnh người hấp hối ba lần trong đời.#

Lần đầu là người bà con — tôi còn nhỏ, không hiểu gì, chỉ nhớ cái im lặng nặng nề trong phòng và cách người lớn xung quanh bỗng nhiên cử động chậm lại, như thể không khí đặc hơn bình thường. Lần thứ hai là người quen của gia đình — tôi đứng ngoài cửa nhìn vào, không dám bước vào hẳn. Lần thứ ba là người thân — lần đó tôi ở trong phòng, ngồi gần, và tôi nhìn thấy khoảnh khắc đó.#

Khoảnh khắc đó không giống bất cứ thứ gì tôi từng thấy trước đây.#

Không phải vì nó kịch tính. Ngược lại — nó rất yên tĩnh. Hơi thở đang có, rồi không có. Lồng ngực đang lên xuống, rồi dừng lại. Và cái người nằm đó — cái thân xác vẫn còn ấm, vẫn còn nguyên vẹn — bỗng nhiên không còn là người nữa theo nghĩa gì đó mà tôi không có chữ để diễn tả.#

Không phải cái xác trông khác đi ngay lập tức. Mà là cái hiện diện không còn ở đó nữa. Như khi bóng đèn tắt — dây tóc vẫn còn, thủy tinh vẫn còn, nhưng thứ làm cho đó là ánh sáng đã đi rồi.#

Tôi đứng đó và câu hỏi duy nhất trong đầu là: người đó đang ở đâu ngay lúc này?#

Không phải câu hỏi học thuật. Là câu hỏi cấp bách nhất mà một người có thể đặt ra — vì câu trả lời của nó quyết định toàn bộ cái cách mình nhìn vào cái chết, nhìn vào cuộc sống, nhìn vào mọi thứ diễn ra giữa hai cái đó.#

Trước khi đi vào bất cứ điều gì, tôi cần nói thẳng một điều về giới hạn của câu trả lời.#

Không ai đã chết rồi quay về kể lại. Không ai.#

Những câu chuyện gần chết — near-death experiences — có thật và được ghi chép nhiều. Ánh sáng cuối đường hầm. Cảm giác bay lên nhìn xuống cơ thể mình. Gặp người thân đã mất. Cảm giác bình an tuyệt đối. Những chuyện đó xảy ra với quá nhiều người ở quá nhiều nền văn hóa khác nhau để gọi là bịa đặt — nhưng những người đó không đã chết hoàn toàn. Họ gần chết. Và gần chết không có nghĩa là đã biết điều gì xảy ra bên kia ranh giới đó.#

Vậy nên bất cứ ai nói với bạn rằng họ biết chắc chắn điều gì xảy ra ngay khi hơi thở cuối cùng tắt — họ đang nói dối bạn. Dù họ là linh mục, là nhà khoa học, hay là người vừa đọc được sách gì đó.#

Điều tôi có thể làm là ngồi với câu hỏi này một cách thành thật — nhìn vào những gì thần học Công giáo dạy, nhìn vào những gì triết học và khoa học có thể góp thêm, và nói rõ chỗ nào là giáo lý, chỗ nào là suy đoán, chỗ nào là điều không ai biết.#

Đó là sự tôn trọng tối thiểu mà câu hỏi này xứng đáng được nhận.#

Giáo hội Công giáo dạy rằng ngay sau khi chết — không phải sau một khoảng thời gian chờ đợi, không phải ở ngày tận thế — linh hồn đối mặt với điều mà thần học gọi là phán xét riêng.#

Tôi sẽ nói kỹ hơn về phán xét trong câu tiếp theo. Ở đây tôi muốn tập trung vào điều xảy ra trước phán xét — cái khoảnh khắc chuyển tiếp đó, cái giây phút mà hơi thở cuối cùng tắt và điều gì đó bắt đầu.#

Thần học Công giáo không mô tả chi tiết cái khoảnh khắc đó theo nghĩa vật lý hay tâm lý — vì Giáo hội khôn ngoan đủ để biết rằng ngôn ngữ của thời gian và không gian không đủ để nói về điều không còn nằm trong thời gian và không gian. Nhưng có một số điều được khẳng định — không phải như chi tiết tưởng tượng, mà như nền tảng thần học.#

Điều đầu tiên: linh hồn không biến mất.#

Đây không phải là điều hiển nhiên — đặc biệt với người đang đứng nhìn một cơ thể vừa ngừng thở và thấy nó trở nên bất động và lạnh. Toàn bộ kinh nghiệm giác quan đang nói: người đó đã hết. Vật chất tự nhiên của chúng ta — cái não quen với việc nhìn thấy và kết luận — đọc cái bất động đó là kết thúc.#

Nhưng nếu câu trả lời của câu tám về linh hồn đúng — nếu linh hồn là hình thức của con người chứ không phải một vật thể bên trong cơ thể — thì câu hỏi không phải là linh hồn có biến mất không mà là linh hồn tồn tại theo cách nào khác khi hình thức đó không còn tổ chức cơ thể vật lý nữa.#

Điều thứ hai: cái chết không phải là hành trình sang một nơi khác — mà là sự thay đổi trong cách tồn tại.#

Đây là điều nhiều người không nghĩ đến vì chúng ta hay hình dung cái chết theo không gian — như đi từ phòng này sang phòng khác, từ đây sang một chỗ xa. Nhưng nếu Thiên Chúa không bị giới hạn trong không gian — và linh hồn, sau khi thoát khỏi sự ràng buộc của cơ thể vật lý, cũng không còn bị giới hạn trong không gian theo cách cũ — thì đi không phải là từ đúng.#

Điều xảy ra có lẽ gần hơn với thức dậy — không phải thức dậy từ giấc ngủ sang cùng một thế giới, mà thức dậy sang một tầng thực tại mà trước đó bị che khuất bởi lớp vật chất. Như người mù bẩm sinh được chữa lành — không phải họ đi đến một nơi khác, mà thực tại mà họ đã ở trong đó suốt cả đời bỗng nhiên mở ra với chiều kích mới mà trước đó họ không tiếp cận được.#

Nhưng tôi muốn đi vào điều cụ thể hơn — vì câu hỏi điều gì xảy ra đòi hỏi hơn là những mô tả trừu tượng.#

Thần học Công giáo mô tả ba khả năng cho linh hồn sau cái chết: thiên đàng, luyện tội, và địa ngục. Tôi sẽ nói kỹ về từng thứ trong các câu sau — nhưng ở đây tôi muốn nói về điều xảy ra trước khi linh hồn đến một trong ba chỗ đó.#

Điều xảy ra là: linh hồn thấy.#

Không phải thấy bằng mắt — vì không còn mắt. Mà thấy theo nghĩa nhận ra. Nhận ra chính mình — không phải cái hình ảnh mà mình đã tự xây dựng suốt cả đời, không phải cái mặt nạ mà mình đã đeo trước người khác, không phải cái câu chuyện mà mình đã kể về chính mình — mà là mình thật, với tất cả ánh sáng và bóng tối thật của nó.#

Các nhà thần học gọi điều này là ánh sáng vinh quang — lumen gloriae — ánh sáng mà trong đó linh hồn nhìn thấy chính mình như Thiên Chúa nhìn thấy mình. Không phải ánh sáng trừng phạt. Không phải ánh sáng phán xét theo nghĩa tòa án. Mà ánh sáng của sự thật — ánh sáng mà trong đó không có gì có thể giả vờ, không có gì có thể che giấu.#

Thứ ánh sáng đó không phải là thứ xa lạ với chúng ta. Chúng ta đã chạm vào nó — rất nhẹ, rất thoáng — trong những khoảnh khắc mà chúng ta thấy chính mình hoàn toàn rõ ràng. Khoảnh khắc sau khi làm điều gì đó tốt thật sự, không vì ai nhìn, và cảm thấy trong lòng một sự thanh thản không thể giải thích. Khoảnh khắc sau khi làm điều sai và không thể lừa dối được chính mình — dù lừa được tất cả người khác — rằng mình đã sai.#

Cái lương tâm đó — cái thứ biết, bên dưới mọi lý do và biện hộ — chính là tia sáng yếu ớt nhất của ánh sáng đó đang chiếu vào cuộc đời chúng ta. Khi chết, bức màn vật chất không còn ngăn cản nữa, và ánh sáng đó chiếu hoàn toàn.#

Có một hình ảnh tôi thấy trong thần học — không phải hình ảnh chính thức, mà hình ảnh của những nhà thần học cố gắng nói về điều không thể nói đầy đủ — và tôi thấy nó thật hơn nhiều so với những mô tả theo kiểu thiên đàng có mây trắng và địa ngục có lửa đỏ.#

Hình ảnh đó là: cái chết như khi đứng trước gương trong ánh sáng đầy đủ lần đầu tiên.#

Suốt cả cuộc đời, chúng ta nhìn mình qua những tấm gương bị bóp méo — gương của ý kiến người khác, gương của hình ảnh chúng ta muốn có về mình, gương của những lý do và biện hộ mà chúng ta dựng lên để giải thích những lựa chọn của mình. Ánh sáng trong phòng cũng không đầy đủ — có những góc tối mà chúng ta cố tình không nhìn vào.#

Khi chết, lần đầu tiên trong ánh sáng hoàn toàn, trước gương hoàn toàn, chúng ta thấy mình thật sự là ai.#

Xem hình minh họa

Không phải ai chúng ta muốn là. Không phải ai người khác nghĩ chúng ta là. Mà ai chúng ta đã là — tổng hợp của mọi lựa chọn, mọi yêu thương, mọi ích kỷ, mọi can đảm và mọi hèn nhát — trong ánh sáng không thể che giấu.#

Và trong cùng khoảnh khắc đó — không trước, không sau — linh hồn cũng thấy Thiên Chúa. Không phải Thiên Chúa như một khái niệm thần học. Mà Thiên Chúa như Ngài thật sự là — tình yêu hoàn hảo, chân lý hoàn hảo, ánh sáng mà không có bóng tối nào trong đó.#

Và trong ánh sáng đó, cái khoảng cách giữa ai mình là và điều mình được tạo ra để là trở nên rõ ràng hoàn toàn.#

Đây là chỗ mà tôi muốn nói điều không phải thần học — mà là điều tôi đã ngồi suy nghĩ rất lâu.#

Người ta hay nghĩ về cái chết như là một sự kiện xảy ra với người khác — và với chính mình chỉ ở cuối đời. Nhưng thật ra, điều xảy ra ngay khi hơi thở cuối cùng tắt không phải là điều được tạo ra tại thời điểm đó. Nó là điều đã được chuẩn bị suốt cả cuộc đời — từng ngày, từng lựa chọn, từng khoảnh khắc chúng ta chọn sống theo ánh sáng hay chạy trốn vào bóng tối.#

Cái chết không tạo ra người chúng ta sẽ là. Nó tiết lộ người chúng ta đã trở thành.#

Đó là lý do tại sao câu hỏi điều gì xảy ra khi chết không phải là câu hỏi chỉ dành cho người già. Nó là câu hỏi của người đang sống — vì câu trả lời của nó quyết định cách chúng ta sống ngay hôm nay.#

Người biết rằng cái chết sẽ tiết lộ mình là ai — người đó sống khác. Không phải vì sợ hãi. Mà vì có điều gì đó bên trong họ muốn rằng khi ánh sáng đó chiếu vào — họ không phải nhìn đi chỗ khác.#

Nhưng tôi cần nói thêm một điều — điều mà nhiều người Công giáo không được nghe đủ.#

Trong cái khoảnh khắc đó — khi linh hồn thấy chính mình trong ánh sáng hoàn toàn — điều đầu tiên linh hồn gặp không phải là sự phán xét lạnh lùng của một quan tòa xa cách. Điều đầu tiên linh hồn gặp là tình yêu.#

Tình yêu hoàn hảo. Tình yêu đã biết từ trước mọi thứ về linh hồn đó — mọi điều sai, mọi điều tốt, mọi điều ẩn giấu — và vẫn yêu. Không phải yêu bất chấp những gì linh hồn đã làm. Mà yêu bao gồm tất cả điều đó — yêu người thật chứ không phải hình ảnh lý tưởng.#

Thần học Công giáo gọi điều đó là lòng thương xót. Và đây là điểm mà tôi nghĩ nhiều người hiểu sai: lòng thương xót không có nghĩa là bỏ qua tất cả, không có nghĩa là mọi thứ đều được. Lòng thương xót là điều xảy ra khi tình yêu hoàn hảo gặp sự thật hoàn hảo — và tình yêu đó không bị dập tắt bởi sự thật về những thất bại của con người.#

Hãy nghĩ đến người cha trong dụ ngôn người con hoang đàng — người con trở về trong nhục nhã, đã chuẩn bị xin được làm đầy tớ chứ không dám xin được làm con. Người cha thấy từ xa đã chạy ra — không phải đợi con trình bày lý do, không phải xét xử trước khi ôm — mà chạy ra. Ôm vào. Và chỉ sau đó mới nghe con nói.#

Đó là hình ảnh mà Chúa Giêsu chọn để mô tả điều xảy ra khi linh hồn quay về với Thiên Chúa. Không phải quan tòa ngồi đọc hồ sơ. Mà người cha đang chạy ra từ xa.#

Có một câu hỏi mà người ta thường hỏi thêm ở đây — và tôi muốn trả lời thẳng vì không trả lời thì nó sẽ lơ lửng:#

Người chết có biết mình đã chết không? Họ có nhớ cuộc đời trước không?#

Thần học Công giáo không có câu trả lời chính thức cho câu hỏi đó theo nghĩa chi tiết tâm lý. Nhưng có điều này: linh hồn là hình thức tổ chức toàn bộ con người — kể cả ký ức, tình yêu, các mối quan hệ. Những thứ đó không phải là dữ liệu lưu trong não như trong ổ cứng máy tính. Chúng là một phần của người — và người đó, theo niềm tin Kitô giáo, không biến mất.#

Điều đó có nghĩa là: những gì là thật và quan trọng trong cuộc đời — những tình yêu thật, những lựa chọn thật, những kết nối thật — không đơn giản là bị xóa đi. Chúng là một phần của cái ai mà linh hồn đang là khi bước qua ranh giới đó.#

Điều không chắc chắn là hình thức của sự nhớ và biết đó trông như thế nào khi không còn bị giới hạn trong não và thân xác. Có lẽ nó sâu hơn và rõ hơn những gì chúng ta có thể hình dung — như khi ánh sáng đầy đủ chiếu vào, bạn thấy rõ hơn chứ không phải mờ hơn.#

Tôi muốn nói thêm về điều mà khoa học đang — một cách bất ngờ — góp thêm vào câu hỏi này. Không phải vì khoa học chứng minh được điều gì xảy ra sau khi chết. Mà vì khoa học đang làm cho câu hỏi trở nên phức tạp hơn theo hướng thú vị.#

Các nghiên cứu về near-death experiences — NDE — được thực hiện nghiêm túc bởi các bác sĩ và nhà khoa học, không phải bởi người mê tín. Tiến sĩ Pim van Lommel — bác sĩ tim mạch người Hà Lan — theo dõi hơn ba trăm bệnh nhân được cấp cứu sau khi tim ngừng đập, và xuất bản kết quả trên tạp chí y khoa uy tín The Lancet năm 2001.#

Điều ông và các đồng nghiệp không giải thích được: một số bệnh nhân mô tả chính xác những gì xảy ra trong phòng cấp cứu trong khi não họ đã ngừng hoạt động — kể cả chi tiết về thiết bị, về những người có mặt, về các cuộc trò chuyện mà không ai kể lại cho họ. Một số mô tả nhìn thấy người thân đã mất từ trước — người mà họ không biết đã mất, và chỉ được thông báo sau khi hồi phục.#

Những điều đó không chứng minh có đời sau. Nhưng chúng không phù hợp với mô hình thuần vật chất rằng ý thức chỉ là sản phẩm của não và não ngừng hoạt động là ý thức tắt. Nhà thần kinh học Sam Parnia — không phải người có xu hướng tôn giáo — nói thẳng rằng những dữ liệu đó đang thách thức mô hình hiện tại của chúng ta về ý thức và cái chết.#

Xem hình minh họa

Khoa học chưa có câu trả lời. Nhưng câu hỏi đang rộng hơn nhiều người tưởng.#

Có một điều cuối mà tôi muốn nói — không phải thần học hay khoa học, mà là điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#

Người ta hay nghĩ rằng câu hỏi về cái chết là câu hỏi làm người ta sợ hãi. Nhưng tôi nhận ra — sau nhiều năm ngồi với câu hỏi này — rằng nó không phải vậy. Câu hỏi về cái chết, được nhìn thẳng, là câu hỏi làm người ta tỉnh lại.#

Không phải tỉnh theo nghĩa lo lắng và tính toán. Mà tỉnh theo nghĩa nhìn thấy rõ hơn — thấy điều gì thật sự quan trọng và điều gì chỉ là bụi phủ lên những thứ quan trọng.#

Triết học cổ đại có câu memento mori — hãy nhớ rằng bạn sẽ chết. Không phải lời nguyền. Không phải để làm người ta tuyệt vọng. Mà là lời nhắc để sống thật — vì người biết mình sẽ chết thì không lãng phí thời gian vào những thứ không đáng.#

Khoảnh khắc hơi thở cuối cùng tắt — trong niềm tin Kitô giáo — không phải là khoảnh khắc mọi thứ kết thúc. Mà là khoảnh khắc mọi thứ được nhìn thấy trong ánh sáng đầy đủ lần đầu tiên.#

Và điều đó có nghĩa là: cuộc đời này — với tất cả bụi bặm và tẻ nhạt và đau đớn của nó — không phải là thứ bị bỏ lại. Nó là thứ được mang theo — biến đổi, thanh lọc, hoàn thành — vào điều gì đó mà ngôn ngữ của chúng ta chưa có chữ để nói đầy đủ.#

Người con hoang đàng khi trở về — cha ông không xóa đi những năm tháng con đã đi hoang. Ông ôm vào tất cả những gì con đã trải qua và nói: con ta đã chết mà nay sống lại, đã mất mà nay tìm thấy.#

Đã mất mà nay tìm thấy.#

Không phải như thể chưa từng mất. Mà là cái đã mất, khi được tìm thấy, mang theo trong nó cả cuộc hành trình của sự mất đó — và chính vì vậy mà niềm vui của sự tìm thấy sâu hơn, thật hơn, không thể so sánh được với niềm vui của người chưa bao giờ biết mất là gì.#

Điều gì xảy ra ngay khi hơi thở cuối cùng tắt?#

Không ai biết đầy đủ. Không ai có thể biết từ phía này của ranh giới đó.#

Nhưng đây là điều tôi tin — không phải vì được dạy, mà vì đã ngồi đủ lâu với nó để thấy nó vững:#

Điều xảy ra là một sự gặp gỡ. Không phải tòa án. Không phải hư vô. Mà là gặp gỡ — với ánh sáng, với sự thật, với tình yêu đã biết tên mình từ trước khi mình được sinh ra.#

Gặp gỡ đó trông như thế nào, cảm thấy như thế nào, diễn ra theo trật tự nào — những thứ đó nằm ngoài ngôn ngữ của bên này. Nhưng rằng có một sự gặp gỡ — rằng cái người đã nằm xuống không đơn giản là tan vào im lặng — điều đó, tôi tin, là sự thật.#

Và sự thật đó — không phải như câu trả lời thần học đóng gói gọn gàng, mà như ánh sáng le lói đủ để thấy bước tiếp theo — đủ để tôi không sợ cái buổi chiều sẽ đến, khi hơi thở của chính mình cũng tắt lại.#

Không phải vì tôi đã giải quyết xong câu hỏi. Mà vì tôi đã quyết định tin vào người cha đang chạy ra từ xa — và tin đủ để bước về phía đó, dù còn xa, dù còn mờ, dù đôi khi vẫn không thấy gì cả trong bóng tối.#