Câu 20
Người ngoại đạo sống tốt cả đời — họ có được lên thiên đàng không?
Hàng xóm của gia đình tôi hồi nhỏ là một ông người Hoa.#
Ông không theo đạo nào — không Công giáo, không Phật, không gì cả theo nghĩa tổ chức. Ông chỉ sống. Và cái cách ông sống thì mấy chục năm tôi vẫn nhớ. Sáng nào ông cũng quét sạch vỉa hè trước cửa — không chỉ của nhà ông mà cả một đoạn phố. Không ai nhờ. Không ai khen. Ông làm vì ông nghĩ đó là điều nên làm. Nhà ai có chuyện ông giúp trước khi người ta kịp hỏi. Không cần cảm ơn, không cần được nhớ đến. Ông cho vay tiền người nghèo trong xóm không lấy lãi và hay quên đòi.#
Ông mất năm tôi khoảng mười lăm tuổi. Tôi nhớ đứng trong đám tang ông và bỗng nhiên nghĩ — không phải suy nghĩ triết học, chỉ là một câu hỏi rất thật từ trái tim — ông ấy sẽ đi đâu?#
Tôi đã được dạy rằng chỉ người có đức tin mới được cứu. Nhưng ông ấy sống tốt hơn nhiều người trong nhà thờ mà tôi biết. Và câu hỏi đó — câu hỏi của đứa trẻ mười lăm tuổi đứng trong đám tang — không phải câu hỏi học thuật. Nó là câu hỏi về sự công bằng. Về loại Thiên Chúa mà tôi đang được dạy để tin.#
Câu hỏi này — có lẽ — là câu hỏi quan trọng nhất trong toàn bộ phần ba của cuốn sách này. Vì nó không chỉ là câu hỏi về số phận của người ngoại đạo. Nó là câu hỏi về bản chất của Thiên Chúa. Về điều mà công bằng có nghĩa là gì khi nói về Đấng được gọi là tình yêu.#
Và câu trả lời — khi được hiểu đúng — không phải là câu trả lời mà nhiều người Công giáo Việt Nam đã được dạy từ nhỏ. Không phải vì Giáo hội đã thay đổi giáo lý. Mà vì giáo lý thật của Giáo hội phong phú và tinh tế hơn nhiều so với cái phiên bản đơn giản hóa mà nhiều người đã nghe.#
Hãy bắt đầu bằng điều mà nhiều người Công giáo nghĩ là câu trả lời — rồi tôi sẽ giải thích tại sao nó không phải là toàn bộ câu trả lời.#
Câu trả lời đơn giản hóa nghe như thế này: Chúa Giêsu nói "Ta là đường, là sự thật và là sự sống. Không ai đến được với Chúa Cha mà không qua Thầy." Vì vậy chỉ người tin vào Chúa Giêsu mới được cứu. Người không biết Chúa Giêsu — dù sống tốt đến đâu — không được cứu.#
Câu trả lời đó không sai về một điều quan trọng: ơn cứu độ đến qua Đức Kitô. Điều đó là giáo lý căn bản của Kitô giáo và Giáo hội Công giáo không thỏa hiệp về điểm này.#
Nhưng từ qua Đức Kitô đến chỉ những người biết tên Đức Kitô là một bước nhảy rất lớn — và đó là bước nhảy mà thần học Công giáo nghiêm túc không thực hiện.#
Công đồng Vatican II — cụ thể là Hiến chế Lumen Gentium và Tuyên ngôn Nostra Aetate — đã nói rõ về điều này theo cách mà nhiều người Công giáo Việt Nam chưa được nghe đầy đủ.#
Lumen Gentium số 16 viết: "Những ai, không phải do lỗi của mình, không nhận biết Tin Mừng của Đức Kitô và Giáo hội của Ngài, nhưng tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật và dưới tác động của ân sủng, cố gắng thực hiện thánh ý Ngài mà lương tâm họ nhận biết, thì họ có thể đạt được ơn cứu độ đời đời."#
Đọc câu đó thật chậm.#
Không phải do lỗi của mình — không biết Tin Mừng không phải vì họ từ chối, mà vì họ chưa bao giờ thật sự gặp nó theo cách đủ rõ ràng để chấp nhận hay từ chối.#
Tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật — không phải tìm kiếm theo tên cụ thể, mà tìm kiếm theo cái mà lòng người hướng về khi nó hướng về điều tốt, điều thật, điều đẹp.#
Dưới tác động của ân sủng — không phải bằng sức mình. Vì theo thần học Công giáo, không ai có thể làm điều thật sự tốt mà không có ân sủng của Thiên Chúa — dù họ có nhận ra ân sủng đó hay không.#
Cố gắng thực hiện thánh ý Ngài mà lương tâm họ nhận biết — đây là điểm then chốt. Lương tâm — cái giọng nói bên trong phân biệt tốt xấu — không phải sản phẩm thuần túy của văn hóa hay giáo dục. Theo thần học Công giáo, lương tâm là tiếng vang của lề luật tự nhiên mà Thiên Chúa đã khắc vào trong mọi người. Người theo lương tâm thật sự — dù không biết tên Thiên Chúa — đang đáp lại tiếng gọi của Thiên Chúa dưới hình thức mà Ngài đã chọn để tiếp cận họ.#
Thần học gia người Đức Karl Rahner — người đã đóng góp rất nhiều cho thần học của Công đồng Vatican II — đưa ra một khái niệm mà nhiều người biết đến nhưng ít người hiểu đúng: Kitô hữu ẩn danh.#
Ý tưởng của ông — được giải thích rất thận trọng, không phải theo kiểu thô thiển hay mơ hồ — là thế này: ân sủng của Đức Kitô không bị giới hạn trong những ai biết tên Ngài. Ân sủng đó đang hoạt động trong toàn bộ nhân loại — vì Thiên Chúa muốn mọi người được cứu, và Ngài không bị ràng buộc bởi ranh giới tổ chức của Giáo hội.#
Người ngoại đạo sống theo lương tâm thật của mình — theo tiếng gọi của điều tốt mà họ nhận ra trong lòng — đang đáp lại ân sủng của Đức Kitô, dù họ không biết đó là Đức Kitô. Theo nghĩa đó, họ là Kitô hữu ẩn danh — không phải vì chúng ta gán nhãn cho họ, mà vì Thiên Chúa đang làm việc trong họ theo cái cách Ngài thấy phù hợp.#
Khái niệm đó không được tất cả thần học gia Công giáo chấp nhận hoàn toàn — có những phê bình hợp lý về cách nó được diễn đạt. Nhưng điều cốt lõi của nó — rằng ân sủng của Thiên Chúa không bị nhốt trong ranh giới của những ai biết tên Ngài — phù hợp với giáo lý chính thức của Vatican II.#
Nhưng tôi muốn đi xa hơn thần học kỹ thuật và hỏi câu hỏi triết học căn bản hơn.#
Tại sao phải tin vào Đức Kitô để được cứu? Đó là điều kiện độc đoán của một Thiên Chúa thích phân biệt đối xử hay có lý do sâu sắc hơn?#
Câu hỏi đó đáng được trả lời thẳng — không phải bằng câu vì Thiên Chúa nói vậy mà bằng cách đi vào logic bên trong của nó.#
Theo thần học Công giáo, Đức Kitô không phải là một trong nhiều con đường có thể đến với Thiên Chúa — như thể Thiên Chúa có nhiều cửa và Kitô giáo chỉ là một cửa. Đức Kitô là sự hiện thân của tình yêu của Thiên Chúa với nhân loại — không phải một lựa chọn tùy ý, mà là cách mà Thiên Chúa đã chọn để bày tỏ chính mình một cách đầy đủ nhất trong lịch sử.#
Nhưng tình yêu đó — tình yêu mà Đức Kitô là hiện thân — không bị giới hạn trong những khoảnh khắc lịch sử mà Đức Kitô đã bước đi trên đất Palestine. Cũng như ánh sáng mặt trời không chỉ rọi lên những điểm mà chúng ta đang đứng — nó rọi khắp nơi.#
Người chưa nghe về Đức Kitô nhưng đang sống theo tiếng gọi của lương tâm — đang đáp lại chính cái tình yêu đó, dưới hình thức mà họ có thể tiếp cận được. Không phải theo cách đầy đủ như người đã biết Đức Kitô. Nhưng không phải không có liên hệ với nguồn gốc của tình yêu đó.#
Hình ảnh tôi thấy hữu ích: ánh sáng mặt trời chiếu xuống nhiều nơi theo nhiều cách. Nơi có kính trong suốt thì ánh sáng vào rõ nhất, đầy đủ nhất. Nơi có màn cửa mỏng thì ánh sáng mờ hơn nhưng vẫn là ánh sáng. Nơi chỉ có khe hở nhỏ thì chỉ có tia sáng hẹp — nhưng tia sáng đó vẫn là ánh sáng từ cùng một mặt trời.#
Ơn cứu độ của Đức Kitô — theo cách tôi hiểu thần học Vatican II — hoạt động theo nhiều cách và mức độ khác nhau trong nhiều người khác nhau. Người Kitô hữu có đức tin đầy đủ nhất đang đứng trong ánh sáng đầy đủ nhất. Người ngoại đạo sống theo lương tâm đang đứng trong tia sáng hẹp hơn — nhưng vẫn là ánh sáng từ cùng nguồn gốc.#
Nhưng cần nói thẳng một điều để tránh hiểu sai.#
Giáo lý này không phải là câu nói tất cả mọi người đều được cứu bất kể thế nào. Và không phải câu nói tất cả các tôn giáo đều như nhau.#
Điều kiện mà Lumen Gentium đặt ra không phải là điều kiện dễ — tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật và cố gắng thực hiện điều lương tâm nhận biết là tốt. Không phải chỉ sống bình thường mà không làm điều ác quá lộ liễu. Mà là sống với sự tìm kiếm thật sự và cố gắng thật sự.#
Và điều kiện thứ hai cũng quan trọng không kém — không phải do lỗi của mình không biết Tin Mừng. Người có cơ hội thật sự để biết Tin Mừng và đã từ chối — đó là tình huống khác.#
Giáo hội cũng không nói rằng tất cả các tôn giáo đều dẫn đến cùng đích. Nostra Aetate — tài liệu của Vatican II về các tôn giáo khác — nói rằng trong các tôn giáo đó có ánh sáng chân lý và những gì thánh thiện và chân thật — nhưng đồng thời khẳng định rằng sự mặc khải đầy đủ nhất là trong Đức Kitô.#
Không phải tất cả các con đường đều như nhau. Nhưng Thiên Chúa không bị giới hạn bởi những con đường mà con người có thể thấy.#
Có một câu hỏi thực tế hơn mà nhiều người Công giáo Việt Nam đặt ra — và nó liên quan trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày hơn là thần học trừu tượng.#
Nếu người ngoại đạo sống tốt cũng có thể được cứu — thì tại sao còn cần truyền giáo? Tại sao phải mời người khác vào đạo nếu họ có thể tự mình được cứu?#
Câu hỏi đó thật và xứng đáng được trả lời thẳng.#
Câu trả lời có hai phần.#
Phần thứ nhất là về đầy đủ. Người sống theo lương tâm mà không biết Đức Kitô — họ đang tiếp nhận ân sủng nhưng không phải theo cách đầy đủ nhất. Như ánh sáng qua khe cửa so với ánh sáng qua cửa sổ lớn — cả hai là ánh sáng, nhưng cái sau rọi sáng hơn, rõ hơn, ấm hơn.#
Đức tin đầy đủ vào Đức Kitô — với bí tích, với cộng đồng, với sự hiểu biết về tình yêu của Thiên Chúa được mặc khải trong Kinh Thánh — không phải là thứ phụ không cần thiết. Nó là điều làm cho cuộc sống của người tin được sống trong ánh sáng đầy đủ hơn, được nâng đỡ bởi những tài nguyên mà người không biết Đức Kitô không có.#
Phần thứ hai là về tình yêu. Người ta không truyền giáo chỉ vì sợ người khác sẽ không được cứu. Người ta truyền giáo vì khi bạn tìm thấy điều gì đó thật và tốt và đẹp — bản năng tự nhiên của con người là muốn chia sẻ nó với người khác.#
Nếu bạn tìm thấy một bác sĩ giỏi chữa được bệnh hiểm nghèo — bạn không giữ thông tin đó cho riêng mình vì ừ thôi người bệnh đó cũng có thể tự khỏi bệnh bằng cách nào đó. Bạn chia sẻ vì bạn quan tâm đến người bệnh đó và muốn họ có cơ hội tốt nhất.#
Truyền giáo theo nghĩa thật — không phải truyền giáo bằng ép buộc hay ưu đãi hay hăm dọa, những thứ đó không phải truyền giáo thật — là chia sẻ điều mình đã thấy là tốt và thật với người khác, và để họ tự quyết định.#
Tôi muốn dừng lại ở điều mà tôi nghĩ là quan trọng nhất trong toàn bộ câu này — không phải về người ngoại đạo, mà về thái độ của chúng ta trước câu hỏi này.#
Người ta hay tiếp cận câu hỏi người ngoại đạo có được lên thiên đàng không từ một trong hai hướng cực đoan.#
Hướng thứ nhất: chỉ người Công giáo mới được cứu, tất cả những người khác sẽ xuống địa ngục. Đây không phải giáo lý của Giáo hội Công giáo hiện đại. Nó là phiên bản cực đoan bị từ chối bởi Vatican II.#
Hướng thứ hai: tất cả mọi người đều được cứu, tôn giáo không quan trọng, sống tốt là đủ. Đây cũng không phải giáo lý Công giáo. Nó bỏ qua tầm quan trọng của sự mặc khải, của Đức Kitô, của bí tích và đời sống Giáo hội.#
Giáo lý thật nằm ở chỗ khó hơn — ở giữa hai cực đó, và không thoải mái cho cả hai phía.#
Nó nói: ơn cứu độ đến qua Đức Kitô và chỉ qua Đức Kitô — nhưng Đức Kitô không bị giới hạn trong ranh giới tổ chức của Giáo hội. Nó nói: đức tin đầy đủ và sống đời sống bí tích là con đường đầy đủ và rõ ràng nhất — nhưng Thiên Chúa có thể làm việc theo những cách mà chúng ta không thể biết trước. Nó nói: hãy khiêm tốn trong phán xét người khác — vì không ai trong chúng ta biết điều gì xảy ra trong lòng người, và không ai trong chúng ta biết toàn bộ những gì Thiên Chúa đang làm trong thế giới này.#
Khiêm tốn — không phải là lập trường của người không có lập trường. Mà là lập trường của người hiểu rằng Thiên Chúa lớn hơn những gì chúng ta có thể hiểu và phán xét.#
Ông hàng xóm người Hoa của tôi — người quét vỉa hè mỗi sáng, cho vay tiền không lấy lãi và hay quên đòi — tôi không biết ông đang ở đâu. Không ai biết. Chỉ Thiên Chúa biết.#
Nhưng đây là điều tôi biết và tin: Thiên Chúa mà tôi tin là Đấng đã nhìn vào cuộc đời của ông và thấy mọi buổi sáng ông quét vỉa hè, mọi lần ông giúp hàng xóm trước khi người ta kịp hỏi, mọi lần ông cho vay và quên đòi. Và Đấng đó — người cha chạy ra từ xa trong dụ ngôn — không phải là Đấng đang đứng ở phía bên kia với cánh tay khoanh lại vì ông không biết từ nào trong kinh.#
Cái tiếng gọi của điều tốt mà ông đã nghe và đáp lại trong cả đời — tôi tin đó là tiếng gọi của Thiên Chúa đang vọng qua lương tâm ông. Ông có nhận ra nguồn gốc của tiếng gọi đó hay không — điều đó tôi không biết. Nhưng Đấng đã gọi thì biết.#
Và điều đó đủ để tôi đặt câu hỏi về số phận của ông không phải trong tay phán xét của tôi — mà trong tay của Đấng yêu thương ông theo cái cách mà ngay cả tôi, người đã nhìn ông cả đời, cũng không biết đầy đủ.#
Câu trả lời cho câu hỏi người ngoại đạo sống tốt có được lên thiên đàng không không phải là có hay không đơn giản.#
Câu trả lời là: chúng ta không biết chắc về từng người cụ thể — và đó là điều đúng đắn, vì phán xét không thuộc về chúng ta. Nhưng Giáo hội dạy rõ ràng rằng khả năng được cứu không bị giới hạn trong ranh giới của những ai biết tên Đức Kitô — và một Thiên Chúa là tình yêu hoàn hảo không thể là Đấng kết án người chưa bao giờ có cơ hội thật sự để biết và chọn.#
Điều mà chúng ta được mời làm — không phải là phán xét về số phận của người khác, mà là sống đức tin của mình đầy đủ nhất có thể, chia sẻ điều mình đã tìm thấy là tốt và thật với người khác bằng tình yêu chứ không phải bằng sợ hãi, và tin tưởng phần còn lại vào Đấng yêu thương mọi người nhiều hơn chúng ta có thể hiểu.#
Ông hàng xóm người Hoa của tôi — tôi không biết ông đang ở đâu. Nhưng tôi tin Thiên Chúa biết. Và tôi tin Thiên Chúa đó đủ để không lo lắng thay Ngài về điều đó.#