Tôi cầu nguyện mà không thấy gì — Ngài có nghe không hay tôi đang nói chuyện một mình?

Có một buổi tối tôi quỳ xuống và không nói được gì.#

Không phải vì không có gì để nói. Mà vì tôi đã nói quá nhiều rồi — đã cầu nguyện đủ kiểu, đủ lời, đủ hình thức — và không có gì xảy ra theo cái cách mà tôi mong đợi. Đến một điểm, miệng tôi cứ mở ra nhưng lời không chịu ra nữa. Không phải vì hết lời. Mà vì tôi bắt đầu tự hỏi: mình đang nói chuyện với ai vậy?#

Cái cảm giác đó — cầu nguyện vào khoảng không trống rỗng, không có tiếng vọng lại, không có dấu hiệu gì cho thấy phía bên kia có người — đó là một trong những cảm giác cô đơn nhất mà con người có thể trải qua. Cô đơn hơn cả việc ngồi một mình trong phòng tối. Vì ít nhất khi ngồi một mình, bạn biết mình một mình. Còn khi cầu nguyện mà không thấy gì — bạn không biết. Bạn đang lơ lửng giữa có người nghe và không có ai cả, và cái lơ lửng đó mệt hơn cả hai phương án.#

Câu hỏi này vì vậy không phải câu hỏi học thuật. Đây là câu hỏi của người đã quỳ đủ lâu để bắt đầu mỏi gối — không phải mỏi gối thật, mà mỏi theo nghĩa khác, sâu hơn.#

Trước khi đi vào bất cứ điều gì, tôi muốn nói thẳng một điều mà nhiều người không dám nói trong nhà thờ:#

Cảm giác cầu nguyện mà không thấy gì là bình thường. Không phải bình thường theo nghĩa chấp nhận được tạm thời. Mà bình thường theo nghĩa đây là phần tất yếu của hành trình đức tin cho hầu hết mọi người.#

Người ta hay tưởng rằng những vị thánh — những người gần Thiên Chúa nhất — cầu nguyện thì luôn có cảm giác ngọt ngào, bình an, ánh sáng tràn ngập. Như trong những bức tranh tôn giáo: hào quang vàng, mắt nhắm lại trong xuất thần, vẻ mặt thanh thản đến mức không thuộc về thế giới này.#

Thực tế thì khác hẳn.#

Tôi đã nhắc đến thánh Têrêsa thành Calcutta ở câu trước. Bà cầu nguyện suốt năm mươi năm trong bóng tối hoàn toàn. Thánh Gioan Thánh Giá — nhà thần bí lớn nhất của Tây Ban Nha thế kỷ mười sáu, người đã viết những trang thơ về sự kết hợp với Thiên Chúa đẹp đến mức người ta còn đọc đến hôm nay — chính ông là người đặt tên cho cái trạng thái đó: Đêm tối của linh hồn. Ông không đặt tên theo kiểu học thuật khô khan. Ông đặt tên vì ông đã sống trong đó.#

Và xa hơn nữa — ngay trong Kinh Thánh, người ta thường bỏ qua một chi tiết: thánh vịnh 88, một trong những thánh vịnh dài nhất, là lời cầu nguyện của người đang ở trong bóng tối hoàn toàn. Tác giả kêu cầu từ đầu đến cuối — và cuốn sách kết thúc mà không có câu trả lời. Không có ánh sáng ở cuối. Không có lời Thiên Chúa đáp lại. Chỉ là tiếng kêu, và sau đó là im lặng.#

Kinh Thánh giữ lại bài thánh vịnh đó không phải vì sơ ý. Mà vì đó là sự thật của kinh nghiệm con người trước Thiên Chúa — và sự thật đó xứng đáng được giữ lại.#

Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: Ngài có nghe không?#

Để trả lời, tôi cần hỏi ngược lại một câu: khi bạn nói không thấy gì — bạn đang mong thấy điều gì?#

Đây không phải câu hỏi bẫy. Đây là câu hỏi quan trọng nhất trong toàn bộ vấn đề. Vì câu trả lời của nó sẽ quyết định xem bạn đang đánh giá cầu nguyện theo tiêu chuẩn đúng hay sai.#

Hầu hết mọi người khi nói cầu nguyện mà không thấy gì — trong đầu họ đang có một hình ảnh về điều họ mong thấy. Có thể là cảm giác bình an ấm áp dâng lên. Có thể là một dấu hiệu cụ thể nào đó — sự việc xoay chuyển, câu trả lời đến, điều mình xin được nhận. Có thể chỉ đơn giản là cảm giác có người đang nghe — cái cảm giác chủ quan, rõ ràng, không thể nhầm lẫn.#

Và khi không thứ nào trong số đó xảy ra — họ kết luận: không có ai nghe.#

Nhưng tôi muốn đặt một câu hỏi: nếu Thiên Chúa thật sự đang nghe — tại sao Ngài phải chứng minh điều đó bằng cảm xúc của bạn?#

Hãy nghĩ đến người cha và đứa con.#

Đứa con nói chuyện với cha — có thể về điều lo lắng, về điều mong muốn, về điều đang đau. Người cha nghe. Không phải lúc nào người cha cũng gật đầu ngay lập tức, hay ôm con ngay, hay cho con thứ con xin. Đôi khi người cha chỉ ngồi im. Đôi khi người cha nghe nhưng biết rằng câu trả lời tốt nhất chưa phải lúc này. Đôi khi người cha cho điều khác với điều con xin — vì người cha thấy xa hơn.#

Đứa con không có khả năng đọc suy nghĩ của cha. Nếu đứa con chỉ dựa vào cảm giác của mình để kết luận cha có nghe hay không — nó sẽ sai rất nhiều lần.#

Cầu nguyện cũng vậy. Chúng ta không có khả năng đọc suy nghĩ của Thiên Chúa. Việc Ngài im lặng không có nghĩa là Ngài không nghe. Việc chúng ta không cảm thấy gì không có nghĩa là không có gì đang xảy ra.#

Nhưng tôi biết câu đó nghe có vẻ quá dễ — quá giống kiểu trả lời né tránh mà người trong đạo hay dùng để khép lại câu hỏi mà không thật sự trả lời. Vì vậy tôi muốn đi sâu hơn.#

Có một sự hiểu lầm rất cơ bản về bản chất của cầu nguyện mà người Công giáo Việt Nam thường mắc phải — không phải vì họ kém, mà vì không ai giải thích rõ ràng từ đầu.#

Sự hiểu lầm đó là: cầu nguyện là gửi yêu cầu lên Thiên Chúa và chờ Ngài thực hiện.#

Nếu đó là bản chất của cầu nguyện, thì câu hỏi Ngài có nghe không hoàn toàn hợp lý — và thước đo là kết quả. Xin được thì Ngài nghe. Không được thì Ngài không nghe, hoặc Ngài nghe nhưng không quan tâm.#

Nhưng đó không phải là những gì Chúa Giêsu dạy về cầu nguyện.#

Khi Ngài dạy kinh Lạy Cha — bài kinh ngắn gọn nhất và đầy đủ nhất về cầu nguyện — Ngài không bắt đầu bằng danh sách xin. Ngài bắt đầu bằng mối quan hệ: Lạy Cha chúng con ở trên trời.#

Đó là câu định nghĩa. Cầu nguyện trước hết là đứng trong mối quan hệ — là nhận ra mình đang đứng trước ai, mình là ai trước mặt Ngài. Chỉ sau khi cái nền đó được thiết lập — ý Cha thể hiện dưới đất cũng như trên trời — thì mới đến phần xin. Và phần xin đó cũng không phải là danh sách — là xin Cha cho chúng con hôm nay lương thực hằng ngày — những gì cần thiết cho ngày hôm nay, không phải toàn bộ kế hoạch tương lai.#

Cầu nguyện theo nghĩa đầy đủ của nó là ở lại với Thiên Chúa. Không phải gửi đơn lên cơ quan. Không phải thương lượng hợp đồng. Mà là ở lại — như hai người yêu nhau ngồi im bên nhau mà không cần nói gì cũng không thấy trống rỗng.#

Và đây là chỗ mà nhiều người bỏ cuộc quá sớm.#

Chúng ta sống trong thời đại mà mọi thứ đều có phản hồi tức thì. Gửi tin nhắn — đọc rồi. Đặt hàng online — giao trong ngày. Tìm kiếm câu hỏi — kết quả trong nửa giây. Não chúng ta đã quen với vòng lặp: hành động — phản hồi — hành động. Và khi vòng lặp đó bị phá vỡ — khi hành động mà không có phản hồi — não đọc đó là lỗi hệ thống.#

Cầu nguyện không hoạt động theo vòng lặp đó.#

Cầu nguyện — theo cái nghĩa sâu nhất của nó — gần với việc học một nhạc cụ hơn là gửi tin nhắn. Bạn không thể cầm đàn lên lần đầu tiên và nghe ra âm nhạc. Bạn phải ngồi với nó. Nhiều lần. Thất bại nhiều lần. Chán nản nhiều lần. Và dần dần — không phải theo lịch trình, không phải theo quy luật rõ ràng — có gì đó bắt đầu mở ra.#

Những người cầu nguyện lâu năm — không phải những người nói nhiều, mà những người thật sự ngồi lại trong thinh lặng đủ lâu — họ mô tả cầu nguyện theo cách rất khác với người mới bắt đầu. Không phải là nói nhiều hơn. Mà là nói ít hơn. Và nghe nhiều hơn. Và dần dần phân biệt được đâu là tiếng ồn của đầu mình và đâu là điều gì đó khác — nhẹ hơn, sâu hơn, không phải do mình tạo ra.#

Thánh Gioan Thánh Giá — người tôi đã nhắc đến — ông viết rằng cầu nguyện có những giai đoạn. Giai đoạn đầu thường ngọt ngào — người mới bước vào đức tin hay có những cảm giác rõ ràng, những an ủi dễ chịu, cảm giác Thiên Chúa rất gần. Đó không phải là tưởng tượng. Đó là thật. Nhưng đó cũng là lớp ngoài — như khi bắt đầu học một môn học mới, mọi thứ đều thú vị vì tất cả đều mới.#

Rồi đến giai đoạn thứ hai — cái mà ông gọi là đêm tối. Cảm giác đó không còn nữa. Cầu nguyện trở nên khô khan, trống rỗng, vô vị. Nhiều người ở chỗ này thì bỏ — họ nghĩ đức tin của mình chết rồi, hoặc họ nghĩ Thiên Chúa không còn quan tâm nữa.#

Nhưng thánh Gioan Thánh Giá nói điều ngược lại: đó không phải là đức tin đang chết. Đó là đức tin đang lột xác. Thiên Chúa đang rút đi những phần tử dễ dãi — những an ủi cảm xúc, những trải nghiệm ngọt ngào — không phải để trừng phạt, mà để người đó học cách đến với Ngài không phải vì cảm giác dễ chịu, mà vì chính Ngài.#

Hình ảnh tôi hay dùng để nghĩ về điều này: người mẹ tập cho con bú sữa bình thay vì bú mẹ trực tiếp. Đứa bé khóc vì mất đi cái quen thuộc ấm áp. Nhưng người mẹ không vì thế mà biến mất — bà vẫn đang đó, vẫn đang nuôi con, chỉ là bằng cách khác để đứa con dần trưởng thành hơn.#

Cầu nguyện trong bóng tối — không phải là bằng chứng rằng Ngài không nghe. Đó có thể là dấu hiệu rằng Ngài đang dạy bạn cách nghe khác đi.#

Xem hình minh họa

Nhưng tôi vẫn chưa trả lời câu hỏi trực tiếp: Ngài có nghe không?#

Tôi muốn trả lời thẳng: Có. Tôi tin là có.#

Không phải vì tôi luôn cảm thấy được nghe. Mà vì tôi đã ngồi đủ lâu với cuộc đời mình để nhận ra những chỗ mà nếu không có bàn tay nào đó can dự — tôi không giải thích được bằng ngẫu nhiên.#

Không phải phép lạ theo nghĩa kịch tính. Là những thứ nhỏ hơn và thật hơn — một quyết định tôi đã sắp đưa ra theo hướng sai, rồi không hiểu sao dừng lại. Một người xuất hiện đúng lúc tôi cần mà không ai sắp xếp. Một câu sách tôi đọc đúng ngày tôi đang cần chính xác câu đó. Những thứ mà một mình thì là ngẫu nhiên, nhưng cộng lại đủ nhiều thì bắt đầu trông như hoa văn — như có ai đó đang vẽ, dù vẽ rất nhẹ tay.#

Tôi biết người không tin sẽ gọi đó là confirmation bias — người tin thì thấy dấu hiệu ở khắp nơi. Có thể. Tôi không loại trừ khả năng đó. Nhưng tôi cũng không thể trung thực mà gọi toàn bộ những thứ đó là trùng hợp — vì có những lần nó cụ thể đến mức mà nếu nó xảy ra trong một bộ phim, người ta sẽ bảo đạo diễn làm quá lộ liễu.#

Có một điều thực tế hơn mà tôi muốn nói — không phải thần học, mà là quan sát từ cuộc đời.#

Những người cầu nguyện đều đặn trong thời gian dài — không phải cầu nguyện theo kiểu hoàn thành nghĩa vụ, mà thật sự ngồi lại trong thinh lặng — họ thay đổi theo những cách mà rất khó giải thích nếu không có điều gì đó đang xảy ra.#

Không phải họ trở nên hoàn hảo. Không phải cuộc đời họ trở nên dễ dàng hơn. Nhưng có gì đó trong cái cách họ phản ứng với cuộc đời — một sự vững vàng ở bên trong không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài — mà người không cầu nguyện thường không có.#

Tâm lý học gọi đó là resilience — khả năng phục hồi. Nghiên cứu khoa học về cầu nguyện và thiền định — hai thứ có điểm chung là tập trung vào thinh lặng bên trong — cho thấy chúng thay đổi cả cấu trúc vật lý của não, cụ thể là vùng liên quan đến điều tiết cảm xúc và khả năng tập trung.#

Tôi không dùng điều đó để chứng minh Thiên Chúa tồn tại. Tôi dùng nó để nói rằng: cầu nguyện không phải là hoạt động vô nghĩa — ngay cả từ góc độ thuần thế tục nhất, nó làm điều gì đó với người thực hành nó. Và với người tin, cái điều gì đó đó không phải là tự phát sinh từ bên trong — mà là kết quả của tiếp xúc với điều gì đó lớn hơn mình.#

Tôi muốn dừng lại ở một chi tiết nhỏ trong câu hỏi — chữ thấy.#

Cầu nguyện mà không thấy gì.#

Chúng ta hay dùng ngôn ngữ thị giác để nói về những thứ không thể nhìn thấy. Thấy Thiên Chúa. Thấy dấu hiệu. Thấy câu trả lời. Nhưng Thiên Chúa — nếu Ngài là Đấng mà thần học mô tả, vô hình, vô hạn, không bị giam cầm trong vật chất — thì chúng ta sẽ không thấy Ngài bằng mắt. Chưa bao giờ. Không ai.#

Cách chúng ta biết Ngài không phải qua thị giác. Là qua một thứ khác — thứ mà Augustine gọi là trái tim, Thomas Aquinas gọi là trí tuệ được soi sáng bởi đức tin, và người bình thường Việt Nam hay gọi là linh cảm.#

Không phải cảm xúc bốc đồng. Là một sự biết sâu hơn cảm xúc — thứ còn đó ngay cả khi cảm xúc trống rỗng, thứ vẫn đứng vững ngay cả khi đêm tối bao trùm.#

Để đến được chỗ đó cần thời gian. Cần kiên nhẫn. Cần sẵn sàng ngồi với sự trống rỗng mà không chạy trốn khỏi nó.#

Và đây là điều cuối cùng tôi muốn nói — điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#

Nếu bạn đang cầu nguyện mà không thấy gì — đừng dừng lại.#

Không phải vì tôi chắc chắn rằng nếu bạn kiên trì thêm ba mươi ngày thì sẽ có cảm giác ấm áp tràn ngập. Tôi không biết điều đó và tôi sẽ không hứa điều đó.#

Mà vì đây: thứ duy nhất chắc chắn không dẫn đến đâu là dừng lại.#

Người học đàn mà bỏ giữa chừng sẽ không bao giờ biết mình có thể chơi được hay không. Người chạy bộ mà bỏ cuộc ở cây số thứ ba sẽ không bao giờ biết cơ thể mình có thể thích nghi hay không. Và người cầu nguyện mà bỏ cuộc ở chỗ trống rỗng — cái chỗ khó chịu nhất, cái chỗ mà mọi người đều muốn chạy đi — sẽ không bao giờ biết điều gì đang ở phía bên kia của sự trống rỗng đó.#

Thánh vịnh 46 nói một câu ngắn mà tôi đã ghi lên tường: "Hãy dừng lại và nhận biết Ta là Thiên Chúa."#

Không phải cầu nguyện nhiều hơn. Không phải nói to hơn. Là hãy dừng lại. Hãy im. Hãy ở đây. Đừng cố điền đầy sự thinh lặng bằng lời.#

Có thể câu trả lời cho Ngài có nghe không không đến bằng tiếng nói hay cảm xúc hay dấu hiệu rõ ràng. Có thể nó đến theo cái cách mà chỉ người đã ngồi đủ lâu trong im lặng mới nhận ra — như ánh sáng bốn giờ sáng, không ào ạt, không kịch tính, chỉ là dần dần, dần dần, bầu trời sáng lên mà không ai chỉ ra được chính xác lúc nào đêm kết thúc và ngày bắt đầu.#

Ngài nghe.#

Không phải vì tôi cảm thấy mình luôn được nghe. Mà vì tôi đã ngồi đủ lâu để biết rằng cái im lặng phía bên kia của lời cầu nguyện — không phải im lặng trống rỗng của hư vô. Nó ấm hơn thế. Nó đặc hơn thế. Và đôi khi, trong những khoảnh khắc tôi ngừng nói đủ lâu để bắt đầu nghe — tôi nhận ra rằng cuộc trò chuyện vẫn đang tiếp tục.#

Chỉ là tôi đã nói quá nhiều nên không nghe thấy phần còn lại.#