Cảm thấy đức tin khô khan, không còn thấy Chúa đâu — đó là đức tin đang chết hay đang lớn lên?

Bốn giờ sáng.#

Ly cà phê không đường. Bầu trời còn tối. Và một câu hỏi không mời mà đến — không phải câu hỏi triết học hay thần học, mà là cảm giác: Ngài có đây không? Hay tôi đang nói chuyện với khoảng không?#

Không phải lần đầu. Không phải lần cuối. Nhưng mỗi lần đến, nó vẫn nặng như lần đầu — cái cảm giác rằng điều mình đã tin suốt bao nhiêu năm bỗng nhiên trở nên xa lạ và không thật, như khi nhìn vào tấm ảnh quen thuộc của người thân và bỗng thấy mặt họ lạ lẫm một cách kỳ lạ dù mình biết đó là ai.#

Đức tin khô khan không giống với hoài nghi. Hoài nghi là câu hỏi. Khô khan là sự vắng lặng — không phải câu hỏi, mà là sự thiếu vắng của điều từng ở đó. Như đến nhà ai đó và thấy nhà họ trống — không phải nhà bị phá hủy, mà là không có ai ở trong đó nữa.#

Câu hỏi mà nhiều người Công giáo không dám hỏi vì sợ nghe có vẻ như mình đang mất đức tin: đây là dấu hiệu tôi đang xa Thiên Chúa, hay đây là điều bình thường — thậm chí là điều tốt — trong hành trình đức tin?#

Câu trả lời ngắn — trước khi đi vào chi tiết — là: cảm giác khô khan thiêng liêng thường là dấu hiệu đức tin đang lớn lên, không phải đang chết. Nhưng câu trả lời ngắn đó cần được giải thích kỹ — vì nó không phải lúc nào cũng đúng, và hiểu sai nó có thể dẫn đến những sai lầm ngược chiều nhau.#

Trước hết, cần phân biệt giữa những thứ trông giống nhau nhưng không phải cùng một thứ.#

Khô khan thiêng liêng — ariditas spiritualis trong thần học — là trạng thái mà người ta không còn cảm thấy cảm xúc tôn giáo dễ chịu, không còn sự sốt sắng như trước, cầu nguyện trở nên khó khăn và dường như vô vị, nhưng người đó vẫn muốn gặp Thiên Chúa — vẫn tiếp tục cố gắng dù không thấy kết quả.#

Mệt mỏi tôn giáo — người đã cố gắng sống đạo nhưng đến lúc kiệt sức vì làm quá nhiều mà không được nuôi dưỡng đủ. Cần nghỉ ngơi và điều chỉnh, không phải bỏ cuộc.#

Tội lỗi che khuất — đôi khi cảm giác xa Thiên Chúa không phải vì Ngài rút đi mà vì mình đang đi theo hướng khác — và sự xa cách đó là thật, không phải khô khan thiêng liêng theo nghĩa trên.#

Mất đức tin thật sự — người không còn muốn tin, không còn quan tâm, đã quyết định đức tin không phải cho mình. Đây là thứ khác hoàn toàn với khô khan.#

Phân biệt bốn thứ đó quan trọng — vì câu trả lời khác nhau đáng kể tùy vào người đang trong trạng thái nào.#

Nhưng hãy tập trung vào điều mà phần lớn người đặt câu hỏi này đang trải qua: khô khan thiêng liêng thật — người vẫn muốn Thiên Chúa, vẫn cố cầu nguyện, vẫn đi lễ, vẫn sống đạo — nhưng không còn cảm thấy gì nữa. Như nói chuyện vào máy trả lời tự động.#

Về điều đó, thần học có câu trả lời rõ ràng và đã được nhiều người vĩ đại nhất trong lịch sử đức tin xác nhận bằng kinh nghiệm sống của họ.#

Thánh Gioan Thánh Giá — thần học gia và nhà thơ thần bí người Tây Ban Nha thế kỷ mười sáu, người đã viết những trang sâu sắc nhất về đời sống thiêng liêng mà thế giới Kitô giáo có — không chỉ viết về đêm tối của linh hồn như khái niệm thần học. Ông viết từ kinh nghiệm sống. Ông đã trải qua nó.#

Và điều ông mô tả không phải là đức tin đang chết. Ông mô tả nó là đức tin đang lột xác — như con nhộng trước khi thành bướm. Đau, bí ẩn, tối tăm — nhưng không phải kết thúc.#

Thánh Gioan Thánh Giá phân biệt hai loại đêm tối.#

Đêm tối của giác quan — khi những cảm xúc tôn giáo dễ chịu biến mất. Giai đoạn đầu của đức tin thường có nhiều cảm giác sốt sắng, nhiệt thành, cảm giác Thiên Chúa gần gũi và hiện diện rõ ràng. Rồi những thứ đó tan biến. Cầu nguyện trở nên khô khan. Nhà thờ không còn tạo ra cảm giác đặc biệt. Kinh Thánh đọc mà không thấy gì.#

Thiên Chúa đang rút đi những phần thưởng cảm xúc đó — không phải để trừng phạt, mà vì người đó đang lớn lên. Đứa trẻ cần kẹo để làm điều tốt. Người trưởng thành làm điều tốt vì đó là điều đúng — không cần kẹo. Thiên Chúa đang đưa người đó từ giai đoạn đức tin của cảm xúc sang đức tin của ý chí — từ tin vì cảm thấy tốt sang tin vì chọn tin.#

Đêm tối của tinh thần — sâu hơn và khó hơn. Giai đoạn mà ngay cả trí tuệ cũng không còn thấy rõ. Những điều mình từng tin chắc bỗng trở nên không chắc. Thiên Chúa dường như hoàn toàn vắng mặt — không phải vắng mặt một phần, mà hoàn toàn.#

Ông mô tả giai đoạn đó là thanh luyện sâu nhất — nơi những hình ảnh và khái niệm về Thiên Chúa mà người ta đã xây dựng và bám vào được gỡ bỏ — để người đó có thể gặp Thiên Chúa thật, không phải hình ảnh về Ngài mà mình đã tự tạo ra.#

Điều đó đau — vì chúng ta bám vào những hình ảnh đó như bám vào chính Thiên Chúa. Khi chúng bị gỡ bỏ, cảm giác như Thiên Chúa bị gỡ bỏ. Nhưng không phải — điều bị gỡ bỏ là rào cản giữa mình và Ngài.#

Nhưng tôi muốn nói điều thực tế hơn — điều mà người đang ở trong khô khan thiêng liêng thật sự cần nghe, không phải lý thuyết về đêm tối của linh hồn.#

Điều thứ nhất: cảm giác không phải là đức tin.#

Đây là nhầm lẫn căn bản nhất mà người ta mắc khi nói về đức tin khô khan.#

Cảm giác — dù là cảm giác Thiên Chúa hiện diện, cảm giác bình an, cảm giác cầu nguyện có ý nghĩa — là những phần thưởng đi kèm với đức tin đôi khi, không phải bản thân đức tin.#

Đức tin — theo thần học Công giáo — là hành động của ý chí, không phải trạng thái của cảm xúc. Đức tin là chọn tin — dù không cảm thấy gì, dù không thấy bằng chứng rõ ràng, dù mọi cảm xúc đang nói ngược lại.#

Vì vậy khi cảm xúc biến mất — đức tin không biến mất theo. Đức tin là điều bạn đang làm khi bạn tiếp tục cầu nguyện dù không cảm thấy gì. Điều bạn đang làm khi bạn tiếp tục đến nhà thờ dù trống rỗng bên trong. Điều bạn đang làm khi bạn tiếp tục chọn sống theo điều mình tin dù không còn cảm thấy hứng khởi về nó.#

Đó là đức tin trưởng thành. Đó là đức tin đang lớn lên — không phải đang chết.#

Điều thứ hai: đêm tối là dấu hiệu bạn đang tiến, không phải đứng yên.#

Có vẻ nghịch lý — nhưng theo kinh nghiệm của hàng trăm năm thần học thần bí, người trải qua khô khan thiêng liêng thường là người đang tiến trong đời sống thiêng liêng, không phải người đang đứng yên.#

Người hoàn toàn thờ ơ với Thiên Chúa không trải qua khô khan thiêng liêng — họ không cảm thấy mất gì vì chưa bao giờ có gì để mất. Người đang bị đau vì không còn cảm thấy Thiên Chúa là người đã từng cảm thấy Ngài — và cái đau đó là bằng chứng rằng Ngài quan trọng với họ.#

Thánh Têrêsa thành Calcutta — như đã nhắc đến ở các câu trước — trải qua gần năm mươi năm trong trạng thái đó. Không phải năm mươi ngày. Năm mươi năm. Và trong những năm đó, bà tiếp tục phục vụ người nghèo nhất trong số người nghèo — không phải vì cảm thấy Thiên Chúa hiện diện, mà vì bà đã chọn tin và chọn yêu dù không cảm thấy gì.#

Đó là đức tin ở tầng sâu nhất của nó — không phải đức tin của người đang hưởng thụ sự hiện diện của Thiên Chúa, mà đức tin của người đang tiến về phía Ngài dù không thấy gì phía trước.#

Xem hình minh họa

Điều thứ ba: làm gì trong giai đoạn khô khan.#

Đây là câu hỏi thực tế nhất.#

Không phải làm thế nào để cảm giác tốt đẹp trở lại — vì đó không phải mục tiêu và cũng không phải điều bạn kiểm soát được. Mà là làm thế nào để tiếp tục đi trong bóng tối.#

Câu trả lời của truyền thống thiêng liêng Kitô giáo là: tiếp tục làm những gì mình đang làm — cầu nguyện, đi lễ, sống đạo — dù không cảm thấy gì. Không phải vì nghi lễ tự nó có ý nghĩa, mà vì những hành động đó là cách bạn tiếp tục chọn Thiên Chúa dù cảm xúc đang nói điều khác.#

Điều quan trọng là: đừng thay đổi hành động dựa trên cảm xúc. Đừng bỏ cầu nguyện vì không cảm thấy gì — vì đó chính là lúc cầu nguyện quan trọng nhất. Đừng bỏ đi lễ vì không còn cảm thấy được nuôi dưỡng — vì đó chính là lúc bạn cần đến nhất.#

Và đừng giả vờ với Thiên Chúa. Hãy nói thật — "Con không cảm thấy gì. Con không biết Ngài có đây không. Nhưng con vẫn đang ở đây." Đó là cầu nguyện thật. Đó là đức tin thật.#

Nhưng tôi muốn nói về một trường hợp mà câu trả lời đây là đức tin đang lớn lên không đúng — và người cần giúp đỡ khác.#

Đôi khi cảm giác xa Thiên Chúa không phải khô khan thiêng liêng. Đôi khi đó là triệu chứng của điều gì đó khác — trầm cảm lâm sàng, kiệt sức, một mối tội chưa được đối diện thật sự, hay một vết thương chưa được chữa lành đang che khuất khả năng cảm nhận.#

Trầm cảm — điều này rất quan trọng để nói — ảnh hưởng đến khả năng cảm nhận điều thiện đẹp, kể cả điều thiêng liêng. Người đang trầm cảm nặng thường không cảm thấy được kết nối với bất cứ ai hay bất cứ điều gì — kể cả Thiên Chúa. Đó không phải là khô khan thiêng liêng theo nghĩa thần học. Đó là tình trạng y tế cần được chăm sóc y tế.#

Và tội lỗi chưa được đối diện — không phải mọi tội, nhưng đặc biệt là tội lỗi đang được che giấu một cách có ý thức — có thể tạo ra khoảng cách thật với Thiên Chúa. Đó không phải Thiên Chúa rút đi. Đó là người đó đang đứng ở bóng tối và không bước ra ánh sáng.#

Trong những trường hợp đó, câu trả lời không phải là tiếp tục chịu đựng bóng tối. Câu trả lời là tìm giúp đỡ — người linh hướng, bác sĩ, hay chuyên gia tư vấn — tùy vào nguyên nhân thật của vấn đề.#

Có một điều cuối mà tôi muốn nói — điều mà tôi nghĩ là thật nhất trong toàn bộ câu này.#

Cảm giác khô khan, không thấy Chúa đâu — không phải bằng chứng Ngài không ở đó. Đó là bằng chứng rằng bạn đang ở trong giai đoạn mà đức tin không còn được đo bằng cảm xúc mà bằng lựa chọn.#

Và lựa chọn tiếp tục đi dù không thấy — đó là đức tin ở hình thức thuần khiết nhất của nó. Không bị nhiễm bởi phần thưởng cảm xúc. Không bị thúc đẩy bởi cảm giác dễ chịu. Chỉ là tôi chọn tin dù không cảm thấy gì.#

Thánh Gioan Thánh Giá viết — và đây là câu tôi hay nghĩ đến trong những buổi sáng bốn giờ khi không cảm thấy gì: "Trong đêm tối của đức tin, Thiên Chúa thông truyền chính mình cho linh hồn không qua hiểu biết, không qua hình ảnh, không qua cảm giác — mà qua điều tăm tối và sâu kín nhất, điều vượt qua khả năng của mọi giác quan và lý trí."#

Nói cách khác: bạn không thấy Ngài không có nghĩa là Ngài không ở đó. Có thể Ngài đang ở đó theo cách mà mắt bạn chưa học được cách nhìn.#

Đức tin khô khan — khi được tiếp tục với sự kiên nhẫn và trung thực — không phải đức tin đang chết. Đó là đức tin đang học cách thấy theo ánh sáng mới — ánh sáng mà không phải cảm xúc hay cảm giác, mà là điều gì đó sâu hơn và bền vững hơn mọi cảm xúc.#

Và khi ánh sáng đó trở nên rõ hơn — không phải bao giờ cũng có hạn chót, không phải bao giờ cũng theo lịch của mình — bạn sẽ nhìn lại giai đoạn khô khan này và nhận ra rằng Ngài đã ở đó suốt — chỉ là ở một tầng sâu hơn những gì cảm xúc của bạn có thể chạm đến lúc đó.#

Không phải bằng chứng. Không phải chắc chắn tuyệt đối. Nhưng là điều đủ để tiếp tục đi trong bóng tối — với bước chân chậm, với lòng trung thực, và với sự tin tưởng rằng bóng tối không phải thứ cuối cùng.#