Luyện tội là gì — Giáo hội dựa vào đâu mà dám dạy điều này?

Có một buổi chiều tôi ngồi với người bạn — anh ấy không theo đạo — và chúng tôi nói chuyện về người thân vừa mất của anh.#

Người cha của anh — theo lời anh kể — là người có cả hai mặt. Yêu thương gia đình thật sự, làm việc cần mẫn suốt đời, nhưng cũng có những tháng năm bỏ bê vợ con vì rượu, có những lần nóng giận làm tổn thương người xung quanh theo cách mà vết thương còn đó đến hôm nay. Không phải người ác. Không phải người thánh. Là người bình thường — với đủ ánh sáng và bóng tối trộn lẫn vào nhau, như hầu hết chúng ta.#

Anh hỏi tôi — không phải hỏi theo kiểu thần học, mà hỏi theo kiểu người đang thật sự muốn biết: ông ấy đang ở đâu?#

Tôi nói về thiên đàng và địa ngục. Anh nhìn tôi và nói thẳng: nhưng ông ấy không đủ tốt để lên thiên đàng ngay, và cũng không đủ xấu để xuống địa ngục. Hai lựa chọn đó đều không khớp với người thật mà tôi biết.#

Tôi không có câu trả lời ngay lúc đó. Nhưng sau này, ngồi lại với câu hỏi đó, tôi nhận ra rằng người bạn không theo đạo của tôi vừa chạm vào chính lý do mà học thuyết luyện tội tồn tại — không phải như phát minh của Giáo hội thời Trung Cổ để kiếm tiền bán ơn toàn xá, mà như câu trả lời cho một trực giác sâu nhất của con người về bản chất của sự hoàn thiện và lòng thương xót.#

Hãy bắt đầu từ điều mà nhiều người — kể cả nhiều người Công giáo — hiểu sai về luyện tội.#

Luyện tội không phải là địa ngục tạm thời. Không phải là nơi người ta bị tra tấn trong một khoảng thời gian để trả cho đủ nợ trước khi được vào thiên đàng. Không phải là hệ thống tín dụng tâm linh nơi bạn tích lũy đủ điểm đau khổ rồi mới được lên.#

Những hiểu lầm đó — không may — đã tồn tại trong dân gian Công giáo rất lâu, và chính những hiểu lầm đó là lý do mà Luther đã phản đối, là lý do mà nhiều người hiện đại gạt bỏ học thuyết này như một điều mê tín lạc hậu.#

Nhưng nếu gạt bỏ những hiểu lầm đó đi — nếu đọc thần học thật sự về luyện tội thay vì đọc những gì người ta hay nghĩ về nó — thì điều còn lại không phải mê tín. Nó là một trong những điều thuyết phục nhất và nhân bản nhất trong toàn bộ thần học Công giáo.#

Để hiểu luyện tội là gì, cần bắt đầu từ một câu hỏi triết học đơn giản hơn: người ta thay đổi như thế nào?#

Không phải thay đổi bên ngoài — thay đổi hành vi, thay đổi thói quen. Mà thay đổi thật sự ở bên trong — thay đổi bản tính, thay đổi điều mà một người là ở tầng sâu nhất.#

Câu trả lời mà kinh nghiệm sống dạy là: sự thay đổi thật sự không xảy ra trong một khoảnh khắc. Nó là quá trình — đôi khi dài, đôi khi đau, đôi khi phải đi qua những thứ không muốn đi qua.#

Người từng nghiện rượu biết điều này. Người đang học tha thứ cho ai đó đã gây tổn thương sâu biết điều này. Người đang cố bứng ra một thói quen xấu bám rễ trong mình mấy chục năm biết điều này. Không phải cứ muốn là xong. Cứ quyết tâm là xong. Sự thay đổi ở tầng bản tính đòi hỏi thời gian, đòi hỏi quá trình, đòi hỏi điều mà thần học gọi là thanh luyện.#

Bây giờ đặt câu hỏi này: nếu người ta chết trong khi quá trình thanh luyện đó chưa hoàn chỉnh — chưa hoàn toàn ích kỷ đến mức không thể cứu, nhưng cũng chưa hoàn toàn được biến đổi để có thể nhìn thẳng vào Thiên Chúa là tình yêu mà không bị đốt cháy — người đó đang ở đâu?#

Đây là câu hỏi mà luyện tội trả lời. Và câu trả lời là: quá trình đó tiếp tục — không phải trong thời gian của chúng ta, không phải theo nghĩa ngồi chờ trong đau khổ — mà là sự hoàn chỉnh của quá trình thanh luyện mà cái chết đã không kết thúc.#

Nhưng Giáo hội dựa vào đâu để dạy điều này? Câu hỏi đó quan trọng — và cần được trả lời thẳng, không né tránh.#

Có ba nền tảng mà Giáo hội dựa vào.#

Nền tảng thứ nhất là Kinh Thánh — không phải một câu rõ ràng như "luyện tội là nơi...", mà là những đoạn gợi ý rằng có trạng thái nào đó giữa cái chết và sự phán xét cuối cùng.#

Đoạn Kinh Thánh trực tiếp nhất là trong sách Macabê — cuốn sách mà người Tin Lành không đưa vào Kinh Thánh của họ, đó là một phần lý do tại sao Luther phủ nhận luyện tội. Trong sách đó, tướng Giuđa Macabê sau khi thắng trận thu gom tiền để gửi về Giêrusalem "dâng lễ tế xá tội cho những kẻ đã chết" — vì ông tin rằng điều đó có ích cho người đã khuất. Tác giả bình luận: "Đó là tư tưởng đạo đức và thánh thiện khi cầu nguyện cho người chết."#

Nếu người chết hoặc đã ở thiên đàng hoặc đã ở địa ngục — và cả hai trạng thái đó đều chung cuộc và không thể thay đổi — thì cầu nguyện cho họ là vô nghĩa. Việc Kinh Thánh trình bày điều đó như "tư tưởng đạo đức và thánh thiện" gợi ý rằng có trạng thái thứ ba mà lời cầu nguyện có thể giúp ích.#

Chúa Giêsu trong Tin Mừng Matthêu nói về người "bị tù cho đến khi trả hết đồng xu cuối cùng" — trong bối cảnh tội lỗi và phán xét. Câu đó không phải bằng chứng rõ ràng, nhưng gợi ý có một trạng thái không phải vĩnh cửu và không phải tự do hoàn toàn.#

Thánh Phaolô trong thư gửi giáo đoàn Côrintô nói về "lửa sẽ thử nghiệm công việc của mỗi người" — và người có công việc bị thiêu đi sẽ "được cứu, nhưng như thể đi qua lửa". Hình ảnh được cứu nhưng phải đi qua lửa — không phải thiên đàng ngay lập tức, không phải địa ngục — đó là nền tảng Kinh Thánh quan trọng nhất cho học thuyết luyện tội.#

Nền tảng thứ hai là truyền thống — và đây là nền tảng có lẽ thuyết phục nhất từ góc độ lịch sử.#

Ngay từ những thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo — trước khi có Giáo hội tổ chức theo nghĩa chúng ta biết, trước khi có hội đồng công đồng hay thần học hệ thống — các Kitô hữu đã cầu nguyện cho người chết. Không phải một nhóm riêng biệt. Không phải một trường phái thần học nào đó. Mà là thực hành phổ quát của toàn bộ cộng đồng Kitô hữu sơ khai.#

Bia mộ Kitô giáo sớm nhất — từ thế kỷ thứ hai, thứ ba — có khắc những lời cầu nguyện cho người đã khuất. Các giáo phụ như Tertullian, Origen, Augustin — những người sống và viết vào những thế kỷ đầu Kitô giáo — đều đề cập đến việc cầu nguyện cho người chết như điều hiển nhiên trong đời sống cộng đồng.#

Điều đó có ý nghĩa gì? Nó có nghĩa là: học thuyết luyện tội không phải là sáng chế của Giáo hội thời Trung Cổ để kiếm tiền. Nó là sự hệ thống hóa thần học của một thực hành đã tồn tại từ buổi đầu — thực hành cầu nguyện cho người chết vì tin rằng điều đó có ích cho họ.#

Và nếu thực hành đó sai — nếu người chết đã ở thiên đàng hay địa ngục và không thể được giúp đỡ — thì toàn bộ cộng đồng Kitô hữu sơ khai đã cầu nguyện vào khoảng không trống rỗng trong nhiều thế kỷ. Điều đó khó giải thích hơn là giả định rằng họ đang đáp ứng một thực tại thật.#

Nền tảng thứ ba là lý trí — và đây là nền tảng mà tôi thấy thuyết phục nhất về mặt triết học.#

Hãy nghĩ đến điều này thật chậm.#

Thiên đàng — như đã nói ở câu mười hai — là sự hiệp thông hoàn toàn với Thiên Chúa là tình yêu và ánh sáng hoàn hảo. Để bước vào sự hiệp thông đó — không phải bị tiêu hủy bởi nó — linh hồn cần sẵn sàng. Không phải vì Thiên Chúa đòi hỏi sự hoàn hảo như điều kiện nhập cảnh. Mà vì bản chất của sự hiệp thông đòi hỏi sự tương hợp.#

Hình ảnh tôi thấy gần nhất: bạn không thể nhìn thẳng vào mặt trời. Không phải vì mặt trời ghét mắt bạn hay muốn làm hại bạn. Mà vì mắt chưa được chuẩn bị — nếu nhìn thẳng vào sẽ bị tổn thương. Nhưng nếu mắt được chuẩn bị đúng cách — như khi đeo kính thiên văn chuyên dụng — thì có thể nhìn vào nguồn sáng đó mà không bị hại, thậm chí thấy được vẻ đẹp mà mắt thường không thể thấy.#

Thiên Chúa là ánh sáng hoàn hảo. Linh hồn chết trong tình trạng ân sủng — nghĩa là đang hướng về Thiên Chúa, không quay lưng — nhưng chưa hoàn toàn được thanh luyện khỏi những bám víu vào điều gì đó nhỏ hơn Thiên Chúa. Những bám víu đó — dù không đủ nặng để gọi là từ chối Thiên Chúa — vẫn là thứ cần được buông ra trước khi linh hồn có thể nhìn thẳng vào ánh sáng đó mà không bị đau.#

Luyện tội là quá trình buông ra đó. Không phải hình phạt. Là thanh luyện.#

Thánh Augustinô — người tôi trích dẫn nhiều lần không phải vì tôi thiếu nguồn khác mà vì ông nói những thứ đúng theo cách mà ít người khác nói được — viết rằng ông tin có "lửa thanh luyện" cho một số người sau khi chết. Không phải vì sợ hãi. Mà vì ông nhìn vào chính mình và thấy rằng ngay cả người yêu Thiên Chúa thật sự cũng mang theo những bám víu — những yêu thích nhỏ bé, những thói quen không hoàn toàn được định hướng về điều tốt nhất — mà cần được thanh luyện trước khi hoàn toàn sẵn sàng.#

Và ông đã cầu nguyện cho mẹ mình — thánh Monica — sau khi bà mất. Không phải vì ông nghĩ bà là người xấu. Mà vì ông yêu bà và muốn điều tốt nhất cho bà, và điều tốt nhất có thể đòi hỏi sự hoàn chỉnh mà cuộc đời trần thế chưa mang lại hoàn toàn.#

Xem hình minh họa

Nhưng tôi cần nói thẳng về phần tối nhất của lịch sử giáo lý luyện tội — phần mà người ta hay dùng để bác bỏ toàn bộ học thuyết này.#

Đó là việc bán ơn toàn xá thời Trung Cổ.#

Đây là sự thật: Giáo hội trong nhiều thế kỷ đã liên kết học thuyết luyện tội với hệ thống ơn toàn xá — theo đó người ta có thể giảm bớt thời gian thanh luyện cho người thân đã khuất bằng cách thực hiện một số hành động đạo đức, cầu nguyện, hành hương. Điều đó không hoàn toàn sai về mặt thần học — niềm tin rằng hành động đạo đức của người sống có thể có ích cho người chết là niềm tin hợp lý.#

Nhưng điều trở nên sai — sai thảm hại đến mức trở thành một trong những nguyên nhân của Cuộc Cải Cách — là khi hệ thống đó bị lạm dụng. Khi Johann Tetzel đi khắp nơi ở Đức rao bán ơn toàn xá với câu khẩu hiệu đại ý "khi đồng tiền kêu trong hộp, linh hồn từ luyện tội nhảy lên" — thì không còn là thần học nữa. Đó là kinh doanh tâm linh. Đó là bóc lột nỗi đau của người mất người thân. Và Luther đã hoàn toàn đúng khi phản đối điều đó.#

Nhưng — và đây là điều quan trọng — sự lạm dụng của một giáo lý không phủ nhận bản thân giáo lý đó. Thuốc có thể bị dùng sai — không có nghĩa là thuốc không có tác dụng chữa bệnh. Tình yêu có thể bị giả mạo — không có nghĩa là tình yêu không thật.#

Công đồng Trentô — phản ứng với sự lạm dụng mà Luther chỉ ra — đã rõ ràng phán quyết chống lại việc rao bán ơn toàn xá vì lợi nhuận và yêu cầu cải cách toàn bộ hệ thống. Không phải vì luyện tội sai. Mà vì cách người ta đã dùng giáo lý đó để kiếm tiền là sai và phải dừng lại.#

Vậy luyện tội thật sự là gì — không phải là gì trong lịch sử bị lạm dụng, mà là gì trong thần học được hiểu đúng?#

Đây là cách tôi hiểu nó sau nhiều năm ngồi với câu hỏi này.#

Luyện tội là sự hoàn chỉnh của sự hối cải.#

Hãy nghĩ đến điều này: khi một người phạm tội và thật sự hối cải — tội được tha. Điều đó thật trong thần học Công giáo. Nhưng tha tội không có nghĩa là mọi hậu quả đều biến mất tức thì. Người đã nghiện rượu, sau khi quyết tâm dứt khoát bỏ và được tha thứ — vẫn còn phải đi qua quá trình phục hồi thể xác, vẫn còn phải xây dựng lại những mối quan hệ đã bị phá vỡ, vẫn còn phải đối mặt với những hậu quả mà rượu đã gây ra. Tha thứ không phải là xóa sạch toàn bộ như thể không có gì xảy ra. Tha thứ là khôi phục mối tương quan — nhưng việc chữa lành vết thương vẫn cần thời gian và nỗ lực.#

Thần học gọi điều đó là sự phân biệt giữa tội lỗi và hình phạt hữu thời của tội — tức là những hậu quả và những dây bám còn lại sau khi tội đã được tha. Hối cải xóa đi tội. Nhưng những dây bám — những xu hướng tật xấu, những hướng về điều sai lầm đã được khắc vào bản tính qua nhiều năm — những thứ đó cần được thanh luyện.#

Luyện tội là sự thanh luyện đó — được hoàn thành sau khi chết cho những linh hồn đã chết trong ân sủng nhưng chưa hoàn toàn được giải phóng khỏi những dây bám đó.#

Tôi muốn nói về lửa thanh luyện — hình ảnh mà thần học dùng — theo cách mà tôi thấy thuyết phục nhất.#

Hình ảnh lửa trong truyền thống Kinh Thánh không phải lúc nào cũng là hình phạt. Trong sách Isaia, trong sách Malachi, trong thư Phaolô — lửa là hình ảnh của sự thanh luyện, như vàng trong lò luyện. Vàng không bị lửa tiêu hủy — những gì không phải vàng mới bị tiêu hủy. Bản thân vàng trở nên thuần khiết hơn qua lửa.#

Luyện tội là lửa theo nghĩa đó. Không phải lửa trừng phạt. Mà lửa của sự gặp gỡ với tình yêu — và tình yêu đó, với linh hồn chưa hoàn toàn được thanh luyện, đốt đi những gì không phải là mình thật sự. Đốt đi lòng ích kỷ còn sót lại. Đốt đi những bám víu vào điều nhỏ hơn Thiên Chúa. Đốt đi tất cả những gì ngăn cản linh hồn nhìn thẳng vào ánh sáng mà không bị đau.#

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI mô tả luyện tội đẹp nhất mà tôi từng đọc — trong thông điệp Spe Salvi năm 2007. Ông viết rằng luyện tội là cuộc gặp gỡ biến đổi với Chúa — khoảnh khắc mà trong ánh sáng của tình yêu hoàn hảo, linh hồn thấy rõ tất cả những gì cần được thanh luyện và trải qua sự thanh luyện đó — không phải như hình phạt từ bên ngoài áp vào, mà như sự biến đổi từ bên trong diễn ra.#

Ông dùng hình ảnh này: "Nỗi đau của tình yêu là sự cứu rỗi của chúng ta." Không phải nỗi đau của hình phạt. Mà nỗi đau của người đang thấy rõ lần đầu tiên — trong ánh sáng đầy đủ — mình đã sống xa rời điều gì đó đẹp đẽ và tốt lành đến mức nào, và sự nhận ra đó — dù đau — là bước đầu của sự biến đổi thật sự.#

Có một hình ảnh trong văn học — không phải thần học — mà tôi thấy chạm đúng bản chất của luyện tội hơn nhiều định nghĩa thần học khô khan.#

Đó là hình ảnh trong Thần Khúc của Dante — không phải phần Địa Ngục mà nhiều người biết đến, mà phần Luyện Ngục.#

Trong Luyện Ngục của Dante, các linh hồn đang thanh luyện không phải là những người đang bị tra tấn trong đau khổ vô vọng. Họ là những người đang đi — đang leo lên một ngọn núi, từng bậc một, mỗi bậc là một điều cần buông bỏ. Và điều đáng chú ý nhất — điều mà nhiều người bỏ qua khi đọc Dante — là các linh hồn trong Luyện Ngục hát.#

Họ hát vì họ biết mình đang đi đúng hướng. Họ đang trong đau khổ — không phải đau khổ vô nghĩa như địa ngục, mà đau khổ có phương hướng, có mục đích, có điểm đến. Và biết rằng điểm đến là điều tốt nhất có thể — biết rằng mình đang được biến đổi, không phải bị hủy hoại — làm cho ngay cả đau khổ cũng có thể được mang với điều gì đó gần với niềm vui.#

Đó là sự khác biệt căn bản giữa luyện tội và địa ngục trong thần học: địa ngục là đau khổ không có hy vọng — không có điểm đến, không có ánh sáng ở cuối, không có sự biến đổi có thể xảy ra. Luyện tội là đau khổ trong hy vọng — đang trong hành trình, đang được biến đổi, và biết rằng hành trình này sẽ kết thúc trong ánh sáng.#

Chính vì vậy mà Giáo hội không cầu nguyện cho người ở địa ngục — không phải vì thiếu lòng thương xót, mà vì không có gì để cầu nguyện cho nữa. Nhưng Giáo hội cầu nguyện cho người trong luyện tội — vì họ đang trong hành trình, và lời cầu nguyện của người còn sống là sự đồng hành với họ trong hành trình đó.#

Điều đó dẫn đến câu hỏi thực tế nhất về luyện tội — câu hỏi mà người bình thường thật sự muốn biết: cầu nguyện cho người đã khuất có tác dụng thật không?#

Câu trả lời của thần học Công giáo là có — và đây là lý do.#

Giáo hội tin vào điều gọi là sự hiệp thông của các thánh — không phải chỉ hiệp thông với những ai được phong thánh chính thức, mà với toàn bộ cộng đồng Kitô hữu — người đang sống trên đường hành hương, người đã khuất đang trong thanh luyện, và những người đã hoàn toàn hiệp thông với Thiên Chúa. Ba nhóm đó không phải là ba thực thể tách biệt, ngăn cách nhau bởi cái chết. Họ là một thân thể — thân thể của Đức Kitô — và cái chết không cắt đứt sự hiệp thông đó.#

Trong sự hiệp thông đó, người sống có thể dâng lên cho người đang trong luyện tội — qua lời cầu nguyện, qua các bí tích, qua những hành động yêu thương — điều mà thần học gọi là công nghiệp tinh thần. Không phải theo nghĩa kinh doanh. Mà theo nghĩa: trong thân thể của Đức Kitô, điều lành một người làm không chỉ có lợi cho riêng người đó. Nó là của chung — của toàn bộ thân thể.#

Hình ảnh đơn giản nhất: trong một gia đình, khi một người con sốt ruột chờ đợi điều gì đó, người mẹ đi cầu nguyện thay. Người mẹ không chịu đau thay con — nhưng tình yêu của bà, sự hiệp thông của bà với con, làm cho hành trình của con không phải đi một mình. Cầu nguyện cho người trong luyện tội theo nghĩa gần với điều đó hơn là theo nghĩa trả nợ thay.#

Tôi muốn nói về điều mà tôi nghĩ là đẹp nhất trong toàn bộ học thuyết luyện tội — điều mà ít người nghĩ đến khi nói về chủ đề này.#

Luyện tội là bằng chứng rằng Thiên Chúa không từ bỏ người ta vì họ chưa hoàn hảo.#

Xem hình minh họa

Hãy nghĩ về điều này. Thế giới này — theo cái cách thông thường mà người ta đánh giá nhau — không kiên nhẫn với sự không hoàn hảo. Bạn được trao cơ hội, bạn thất bại, bạn bị đánh giá. Hệ thống tư pháp của con người có thời hạn kháng cáo, có điểm không thể lật lại. Quan hệ con người có những vết thương không được chữa lành trước khi người ta chết và mang chúng xuống mồ.#

Luyện tội nói điều này: Thiên Chúa kiên nhẫn hơn bất kỳ hệ thống nào của con người. Ngài không bỏ cuộc với linh hồn chỉ vì linh hồn đó chưa hoàn thiện khi chết. Ngài không đóng cửa lại và nói đã quá muộn để thay đổi. Thay vào đó — với những linh hồn đã hướng về Ngài, dù chưa hoàn toàn được thanh luyện — Ngài tiếp tục công việc biến đổi mà ân sủng đã bắt đầu trong cuộc đời.#

Đó là lòng thương xót kiên trì — không bỏ cuộc, không vội vàng kết án, không tước đoạt của linh hồn cơ hội trở nên hoàn chỉnh theo cách mà cuộc đời trần thế với tất cả giới hạn và bệnh tật và đau khổ của nó đã không cho phép.#

Có một điều cuối mà tôi muốn nói — điều thực tế nhất trong toàn bộ câu này.#

Nhiều người Công giáo — khi nghe về luyện tội — phản ứng theo một trong hai cách đều không tốt.#

Cách thứ nhất: thôi thì tôi cứ sống bình thường, đến lúc chết vào luyện tội thanh luyện một thời gian rồi cũng lên thiên đàng, không cần lo. Đây là hiểu sai — vì luyện tội không phải là kế hoạch dự phòng cho người muốn sống tệ trên đời mà vẫn muốn kết thúc tốt. Luyện tội là sự hoàn chỉnh của sự biến đổi đã bắt đầu trong cuộc đời — không thể bắt đầu trong luyện tội nếu chưa bắt đầu trong cuộc đời.#

Cách thứ hai: luyện tội là điều đáng sợ — tôi phải làm thật nhiều để thoát khỏi luyện tội nhanh nhất có thể. Đây cũng là hiểu sai — vì luyện tội không phải là điều đáng sợ theo nghĩa hình phạt. Nếu luyện tội là sự hoàn chỉnh của tình yêu, thì điều nên sợ không phải là luyện tội — mà là sống theo cách không có gì để hoàn chỉnh vì chưa có gì bắt đầu.#

Điều đúng đắn nhất để nghĩ về luyện tội — không phải như kế hoạch dự phòng, không phải như điều đáng sợ — là như hình ảnh của sự kiên trì của Thiên Chúa. Hình ảnh của Đấng không bỏ cuộc với người yêu mình, dù người đó chưa hoàn hảo khi đến với Ngài.#

Người bạn của tôi hỏi cha anh đang ở đâu. Câu trả lời mà tôi bây giờ có thể đưa ra — không phải câu trả lời chắc chắn hoàn toàn, vì không ai có thể chắc chắn hoàn toàn từ phía này — nhưng là câu trả lời có nền tảng và có hy vọng:#

Người cha đó — không đủ tốt để lên thiên đàng ngay, không đủ xấu để địa ngục — đang trong tay của Đấng kiên nhẫn hơn bất kỳ ai trên đời. Đang trong quá trình trở nên hoàn chỉnh theo cách mà cuộc đời trần thế đã không cho ông cơ hội hoàn chỉnh. Và lời cầu nguyện của con trai ông — dù con trai ông không theo đạo, dù không biết gọi điều đó là gì — vẫn là sự hiệp thông thật của tình yêu con người với hành trình của người cha.#

Tình yêu không bị cái chết cắt đứt. Đó là điều mà luyện tội, ở tầng sâu nhất, đang nói.#

Giáo hội dựa vào đâu để dạy điều này?#

Dựa vào Kinh Thánh — không phải một câu duy nhất, mà nhiều đoạn gợi ý có trạng thái giữa và cầu nguyện cho người chết có ý nghĩa.#

Dựa vào truyền thống — thực hành phổ quát của Kitô hữu sơ khai, từ trước khi có bất kỳ sự lạm dụng nào.#

Dựa vào lý trí — vì một Thiên Chúa kiên nhẫn và thương xót hoàn toàn hơn tất cả mọi người cha trần thế không thể là Đấng cho rằng người chưa hoàn hảo khi chết phải chọn giữa thiên đàng ngay lập tức và địa ngục vĩnh cửu mà không có điều gì ở giữa.#

Và dựa vào trực giác sâu nhất của con người về công bằng và tình yêu — trực giác mà người bạn không theo đạo của tôi đã diễn đạt theo cách mộc mạc nhất khi nói về cha anh: ông ấy không đủ tốt để lên thiên đàng ngay, và cũng không đủ xấu để xuống địa ngục.#

Luyện tội là câu trả lời của Thiên Chúa cho trực giác đó — rằng thực tại phức tạp hơn hai lựa chọn đơn giản, và lòng thương xót thật sự lớn hơn bất kỳ hệ thống kế toán tâm linh nào mà con người có thể nghĩ ra.#