Câu 23
Người Muslim thờ cùng một Thiên Chúa của Abraham — họ có được cứu không?
Có một người bạn tôi gặp trong một chuyến đi — anh ấy là người Hồi giáo, sinh ra ở Malaysia, học ở Việt Nam, nói tiếng Việt gần như bản ngữ.#
Chúng tôi ngồi uống cà phê và nói chuyện lâu — về gia đình, về công việc, về những điều người ta hay nói khi lần đầu quen nhau. Rồi anh hỏi tôi theo đạo gì. Tôi nói Công giáo. Anh gật đầu và nói: "Tôi cũng tin vào Allah. Chúng ta cùng thờ một Thiên Chúa mà."#
Tôi không trả lời ngay. Không phải vì không có câu trả lời — mà vì câu trả lời thật sự phức tạp hơn cả có lẫn không, và tôi không muốn vội vàng.#
Câu hỏi đó — người Muslim có thờ cùng một Thiên Chúa với người Kitô hữu không, và họ có được cứu không — là một trong những câu hỏi thần học quan trọng nhất của thế kỷ hai mươi mốt. Không phải vì nó mới, mà vì thế giới ngày nay buộc người ta phải đối diện với nó không phải qua sách vở mà qua những người thật, những mối quan hệ thật, những cuộc trò chuyện cụ thể như cuộc trò chuyện đó của tôi với người bạn Malaysia.#
Câu hỏi có hai phần — và chúng không giống nhau dù người ta hay trộn lẫn.#
Phần thứ nhất: Người Muslim có thờ cùng một Thiên Chúa với người Kitô hữu không?#
Phần thứ hai: Người Muslim có được cứu không?#
Hai câu hỏi đó có liên quan nhưng không phụ thuộc vào nhau hoàn toàn. Câu trả lời cho câu đầu không tự động quyết định câu trả lời cho câu sau. Vì vậy cần phải giải quyết từng câu một cách trung thực.#
Về câu hỏi thứ nhất — người Muslim có thờ cùng một Thiên Chúa không — đây là chỗ mà nhiều người tưởng câu trả lời đơn giản nhưng thực ra rất phức tạp.#
Công đồng Vatican II trong Lumen Gentium số 16 nói về người Muslim: "Kế hoạch ơn cứu độ cũng bao trùm những ai nhận biết Đấng Tạo Hóa, đứng hàng đầu trong số đó là người Muslim, những người tuyên xưng đức tin của Abraham và cùng chúng ta thờ phượng Thiên Chúa duy nhất, Đấng xét xử nhân loại vào ngày sau hết."#
Nostra Aetate — tuyên ngôn của Vatican II về các tôn giáo không Kitô giáo — nói về người Muslim: "Họ tôn thờ Thiên Chúa duy nhất, hằng sống và tự hữu, từ bi và toàn năng, Đấng Tạo Hóa của trời đất, Đấng đã nói với nhân loại."#
Vậy Giáo hội Công giáo chính thức dạy rằng người Muslim và người Kitô hữu thờ cùng một Thiên Chúa — ít nhất là theo một nghĩa nào đó.#
Nhưng theo một nghĩa nào đó là điều quan trọng cần được giải thích rõ.#
Hãy đặt câu hỏi này: khi chúng ta nói người A và người B thờ cùng một Thiên Chúa, chúng ta muốn nói điều gì?#
Có hai cách hiểu.#
Cách hiểu thứ nhất: cùng một thực thể — cùng Đấng đang tồn tại, cùng Đấng là nền tảng của mọi sự, cùng Đấng mà Abraham đã thờ phượng. Theo nghĩa này — có, người Muslim và người Kitô hữu đang hướng về cùng một Đấng. Không có hai Thiên Chúa — một Thiên Chúa của người Muslim và một Thiên Chúa khác của người Kitô hữu. Có một Thiên Chúa duy nhất là nguồn gốc của mọi sự tồn tại, và cả hai truyền thống đang hướng về Đấng đó.#
Cách hiểu thứ hai: cùng một sự hiểu biết về Thiên Chúa — cùng mô tả, cùng hình ảnh, cùng tất cả các thuộc tính và đặc điểm. Theo nghĩa này — không, có sự khác biệt đáng kể. Hồi giáo không tin vào Ba Ngôi. Hồi giáo không tin Thiên Chúa có thể trở thành người. Hồi giáo không tin Đức Giêsu là Thiên Chúa. Những khác biệt đó không phải là chi tiết nhỏ — chúng là những khác biệt căn bản trong cái cách hai truyền thống hiểu Thiên Chúa là ai và Ngài hành động như thế nào.#
Vậy cả hai câu trả lời đều đúng — ở hai tầng khác nhau. Cùng một Đấng — nhưng hiểu biết về Đấng đó khác nhau đáng kể. Hướng về cùng một thực tại — nhưng hướng đi theo những con đường khác nhau và đôi khi trái chiều nhau.#
Hình ảnh tôi thấy hữu ích: hãy nghĩ đến một ngọn núi cao và ba người đang leo lên từ ba phía khác nhau. Cả ba đều đang leo cùng một ngọn núi — thực tại mà họ hướng về là cùng một. Nhưng con đường họ đi, phong cảnh họ thấy, và hiểu biết của họ về ngọn núi có thể rất khác nhau — thậm chí đôi khi mâu thuẫn nhau vì nhìn từ những góc độ khác nhau.#
Có một cuộc tranh luận thần học nghiêm túc trong Kitô giáo — không chỉ ở Công giáo — về chính xác nghĩa của việc nói người Muslim và người Kitô hữu thờ cùng một Thiên Chúa.#
Một số thần học gia — đặc biệt trong truyền thống Tin Lành — phản đối mạnh mẽ việc nói người Muslim và người Kitô hữu thờ cùng một Thiên Chúa. Họ lập luận rằng: nếu Thiên Chúa là Ba Ngôi theo bản chất, và Hồi giáo phủ nhận Ba Ngôi một cách rõ ràng và dứt khoát, thì Allah của Hồi giáo và Thiên Chúa Ba Ngôi của Kitô giáo không thể là cùng một thực thể. Phủ nhận Ba Ngôi là phủ nhận Thiên Chúa theo nghĩa đầy đủ của Ngài.#
Lập luận đó có trọng lượng thần học thật sự và không thể bị gạt đi dễ dàng.#
Nhưng lập luận ngược lại cũng có trọng lượng: Ba Ngôi là sự thật về bản tính nội tại của Thiên Chúa — không phải sự thật mà con người tự nhiên có thể đạt đến bằng lý trí. Người Do Thái không tin vào Ba Ngôi. Người Muslim không tin vào Ba Ngôi. Nhưng cả hai truyền thống đều thờ phượng Thiên Chúa của Abraham, Đấng tạo dựng trời đất, Đấng mặc khải cho các ngôn sứ. Việc họ không biết đầy đủ về bản tính nội tại của Đấng đó không có nghĩa là họ đang hướng về một thực thể hoàn toàn khác.#
Đó giống như nói: người nhìn thấy ánh sáng nhưng không biết ánh sáng là sóng điện từ — họ đang thấy thực tại hay không? Rõ ràng là có — họ đang thấy thực tại, dù hiểu biết của họ về bản chất của thực tại đó không đầy đủ.#
Giáo hội Công giáo — theo Vatican II — chọn lập trường rằng có đủ liên tục giữa Thiên Chúa của Ibrahim/Abraham và Thiên Chúa Kitô giáo để nói rằng người Muslim đang hướng về cùng thực tại, dù theo cách hiểu khác nhau và không đầy đủ theo quan điểm Kitô giáo.#
Bây giờ đến câu hỏi thứ hai — câu hỏi mà nhiều người Công giáo Việt Nam quan tâm hơn về mặt thực tế.#
Người Muslim có được cứu không?#
Câu trả lời thần học của Vatican II — được giải thích qua những gì đã nói trong câu 20 và 21 — là: khả năng đó không bị loại trừ. Những điều kiện tương tự áp dụng như với người ngoại đạo nói chung — sống theo lương tâm, tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật, không phải do lỗi của mình mà không nhận biết đầy đủ về Đức Kitô.#
Nhưng với người Muslim có một điều cần nói thêm — điều mà không cần nói khi bàn về người Việt thờ cúng tổ tiên hay người vô thần sống theo lương tâm.#
Người Muslim không phải là người chưa nghe về Đức Giêsu. Hồi giáo có Đức Giêsu — tiếng Ả Rập là Isa — nhưng theo cách hiểu rất khác Kitô giáo. Trong Hồi giáo, Isa là một ngôn sứ vĩ đại — sinh bởi trinh nữ, làm nhiều phép lạ, được Thiên Chúa kính trọng — nhưng không phải là Thiên Chúa, không chết trên thập giá theo nghĩa Kitô giáo hiểu, và không phải là Đấng Cứu Độ theo nghĩa Kitô giáo.#
Điều đó tạo ra một tình huống phức tạp hơn tình huống của người chưa bao giờ nghe về Đức Kitô. Người Muslim đã nghe — nhưng theo một hình thức khác và bị bác bỏ những điều cốt lõi nhất của đức tin Kitô giáo về Đức Kitô.#
Thần học giải quyết điều đó theo cách này: câu hỏi không phải là người Muslim có chấp nhận mọi điều mà Kitô giáo dạy về Đức Kitô không. Câu hỏi là người Muslim có đang sống theo ánh sáng mà họ có, có tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật, có đáp lại tiếng gọi của lương tâm không.#
Người Muslim sùng đạo, thực hành salat — cầu nguyện năm lần mỗi ngày — không phải đang thờ ngẫu tượng hay quay lưng khỏi Thiên Chúa. Họ đang hướng về Đấng mà theo hiểu biết của họ là Đấng tạo dựng và phán xét. Và điều đó — dù không đầy đủ theo tiêu chuẩn Kitô giáo — không phải là không có liên hệ với ơn cứu độ.#
Nhưng tôi muốn nói thẳng điều mà thần học tốt không được né tránh.#
Sự khác biệt giữa Hồi giáo và Kitô giáo không phải là sự khác biệt nhỏ về chi tiết. Đó là sự khác biệt căn bản về những gì quan trọng nhất.#
Hồi giáo nói: La ilaha illallah, Muhammad rasul Allah — không có Thiên Chúa nào ngoài Allah, và Muhammad là sứ giả của Ngài. Cốt lõi của đức tin Hồi giáo là khẳng định sự duy nhất tuyệt đối của Thiên Chúa và sứ mệnh của Muhammad — điều này trực tiếp phủ nhận Ba Ngôi và địa vị của Đức Kitô là Thiên Chúa.#
Kitô giáo nói: Đức Kitô là Thiên Chúa nhập thể, chết và sống lại để cứu nhân loại. Đó là trung tâm của mọi thứ.#
Hai tuyên bố đó không thể cùng đúng hoàn toàn theo nghĩa kỹ thuật thần học. Một trong hai — hoặc cả hai theo những nghĩa khác nhau — phải có phần sai hoặc không đầy đủ.#
Giáo hội Công giáo tin rằng sự mặc khải đầy đủ nhất là trong Đức Kitô — và rằng Hồi giáo, dù có nhiều điều thật và tốt, đang thiếu điều quan trọng nhất khi phủ nhận thần tính của Đức Kitô và ý nghĩa của thập giá.#
Điều đó không có nghĩa là người Muslim sai về mọi thứ — xa lắm. Và điều đó không có nghĩa là người Muslim bị kết án vì hiểu biết không đầy đủ của họ. Nhưng nó có nghĩa là đối thoại liên tôn giáo thật sự không thể tránh né những khác biệt căn bản này.#
Có một điều mà tôi nghĩ quan trọng để nói — điều mà người Công giáo Việt Nam cần nghe trong bối cảnh cụ thể của đất nước mình.#
Việt Nam không phải là quốc gia có nhiều người Muslim — khác với Malaysia hay Indonesia. Nhưng câu hỏi này vẫn quan trọng vì hai lý do.#
Lý do thứ nhất: thế giới đang nhỏ lại, và người Công giáo Việt Nam ngày càng có nhiều tiếp xúc với người Muslim — qua du học, qua công việc, qua di cư. Câu hỏi về đức tin của họ và số phận của họ không còn là câu hỏi trừu tượng mà là câu hỏi về người cụ thể mà mình biết.#
Lý do thứ hai: câu hỏi này buộc người ta phải suy nghĩ rõ ràng hơn về bản chất của ơn cứu độ — không phải theo kiểu ai vào được câu lạc bộ của chúng ta, mà theo cách sâu sắc hơn về Thiên Chúa là ai và Ngài hành động như thế nào trong thế giới.#
Đức Gioan Phaolô II — trong suốt triều đại giáo hoàng dài của mình — đã có nhiều cuộc gặp gỡ với lãnh đạo Hồi giáo và đã nói những điều đáng suy nghĩ.#
Tại Morocco năm 1985 — lần đầu tiên một Giáo hoàng công khai tham dự buổi cầu nguyện với cộng đồng Muslim — ngài nói với những người trẻ Muslim: "Chúng ta tin vào cùng một Thiên Chúa, Thiên Chúa duy nhất, Thiên Chúa hằng sống, Thiên Chúa tạo dựng trời đất và muôn loài."#
Nhưng ngài cũng — cũng trong những dịp khác — khẳng định rõ ràng những khác biệt căn bản và tầm quan trọng của đức tin đặc thù Kitô giáo về Đức Kitô.#
Cả hai điều đó không mâu thuẫn. Chúng là hai mặt của cùng một thái độ trưởng thành: nhận ra điều chung mà không xóa bỏ điều khác biệt, đối thoại thật mà không là hòa tan hay thỏa hiệp.#
Đó cũng là thái độ mà người Công giáo Việt Nam nên có với người Muslim mà mình gặp — không phải thái độ của người coi họ là kẻ thù hay nguy hiểm, không phải thái độ của người nói tất cả đều như nhau, mà là thái độ của người có thể nhìn thấy điều chung và điều khác biệt cùng một lúc, và tôn trọng cả hai.#
Nhưng câu hỏi thực tế nhất vẫn còn — câu hỏi mà người bạn Malaysia của tôi có thể đang hỏi trong lòng dù không nói ra.#
Nếu tôi sống theo đức tin của mình, cầu nguyện mỗi ngày, ăn chay trong tháng Ramadan, chăm sóc gia đình, sống công bằng với người xung quanh — nhưng tôi không tin Đức Giêsu là Thiên Chúa vì tôi chưa bao giờ được thuyết phục điều đó là thật — thì số phận của tôi là gì?#
Câu trả lời thần học — trung thực nhất mà tôi có thể đưa ra — là: chúng ta không biết. Và đó là câu trả lời đúng đắn, không phải câu trả lời né tránh.#
Chúng ta không biết không phải vì Thiên Chúa bất định hay thất thường. Chúng ta không biết vì không ai trong chúng ta có đủ thông tin về lòng người, về ân sủng, về những gì thật sự đang xảy ra ở tầng sâu nhất của mối quan hệ giữa một linh hồn và Thiên Chúa. Đó là điều chỉ Thiên Chúa biết.#
Điều Giáo hội dạy là: ơn cứu độ đến qua Đức Kitô, và sự mặc khải đầy đủ nhất là trong Ngài. Điều Giáo hội không dạy là: người Muslim bị kết án chỉ vì là người Muslim. Câu hỏi về từng người cụ thể — người sống theo đức tin của mình một cách thật sự, người tìm kiếm Thiên Chúa với lòng thành thật, người không phủ nhận điều tốt mà họ biết — câu hỏi đó thuộc về lòng thương xót của Thiên Chúa, không phải về phán xét của con người.#
Tôi muốn nói về điều mà tôi nghĩ là đẹp nhất trong toàn bộ cuộc trò chuyện này — không phải thần học so sánh tôn giáo, mà là điều về bản chất của sự tìm kiếm Thiên Chúa.#
Cả người Muslim và người Kitô hữu — dù có những khác biệt căn bản trong thần học — đều đang hướng về điều gì đó lớn hơn mình. Đều đang thực hành sự phó thác — tawakkul trong tiếng Ả Rập, đức cậy trong tiếng thần học Công giáo. Đều đang nhận ra rằng mình không phải là trung tâm của vũ trụ và có Đấng lớn hơn mình đáng được phục vụ và thờ phượng.#
Điều đó không có nghĩa là hai truyền thống như nhau. Nhưng điều đó có nghĩa là có một điểm xuất phát chung — sự khiêm tốn trước Thiên Chúa, sự nhận ra mình là thụ tạo trước Đấng Tạo Hóa — mà cả hai truyền thống chia sẻ và cả hai có thể học từ nhau trong tinh thần tôn trọng thật sự.#
Người Muslim cầu nguyện năm lần mỗi ngày, quay mặt về Mecca, phủ phục xuống trước Thiên Chúa — hành động đó, dù được hiểu trong khuôn khổ thần học khác với Kitô giáo, là hành động của sự thờ phượng thật. Người Kitô hữu sùng đạo nhìn vào điều đó không thể không nhận ra điều gì đó quen thuộc — sự phó thác, sự khiêm tốn, sự hướng về điều lớn hơn mình.#
Và đó là điểm mà đối thoại thật có thể bắt đầu — không phải bằng cách xóa bỏ khác biệt, không phải bằng cách nói tất cả đều như nhau, mà bằng cách nhìn nhận điều chung thật sự và bắt đầu từ đó để đi vào cuộc trò chuyện thật về những khác biệt thật.#
Câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi người Muslim có được cứu không — câu trả lời trung thực nhất tôi có thể đưa ra — là thế này:#
Khả năng đó không bị loại trừ bởi thần học Công giáo. Nhưng không ai có thể đảm bảo điều đó cho bất kỳ người cụ thể nào. Điều đó phụ thuộc vào những gì Giáo hội không thể thấy từ bên ngoài — lòng người, sự tìm kiếm thật, mức độ ân sủng của Thiên Chúa đang hoạt động trong cuộc đời họ theo những cách mà chỉ Thiên Chúa biết.#
Điều chúng ta được mời làm — không phải là phán xét về số phận của người khác, không phải là nói tất cả đều như nhau và không cần truyền đạt đức tin — mà là sống đức tin của mình đầy đủ nhất, chia sẻ điều mình đã tìm thấy là thật với người khác bằng tình yêu và sự tôn trọng, và để phần còn lại trong tay Thiên Chúa — Đấng yêu thương mọi người nhiều hơn chúng ta có thể hiểu và công bằng hơn bất kỳ hệ thống thần học nào của con người có thể diễn đạt.#
Người bạn Malaysia của tôi nói: "Chúng ta cùng thờ một Thiên Chúa mà." Tôi không nói có hoàn toàn. Tôi cũng không nói không hoàn toàn. Tôi nói: "Chúng ta đang hướng về cùng một Nguồn gốc — nhưng con đường chúng ta hiểu về Ngài có những điểm khác nhau rất đáng để nói chuyện."#
Và chúng tôi đã nói chuyện — lâu hơn, sâu hơn, thật hơn — vì tôi không vội đóng cửa với câu trả lời đơn giản.#
Đó có lẽ là điều đúng đắn nhất có thể làm trước câu hỏi này: không đóng cửa, không xóa bỏ khác biệt, mà ở lại với sự phức tạp và nói chuyện thật.#