Tiền bạc và đức tin có thể đi chung một con đường không?

Có một câu chuyện mà tôi nghĩ đến mỗi khi ai đó hỏi câu hỏi này.#

Một người đàn ông thành công trong kinh doanh — giàu có theo tiêu chuẩn địa phương, nhà to, xe đẹp, con cái học trường tốt — một hôm đến gặp linh mục và nói: "Thưa cha, con làm ăn ngày càng khấm khá, nhưng con cảm thấy đức tin của con ngày càng yếu đi. Có phải giàu có làm người ta xa Chúa không?"#

Vị linh mục hỏi lại: "Tiền bạc không phải vấn đề. Câu hỏi là tiền bạc đang ở đâu trong lòng anh."#

Câu trả lời đó ngắn nhưng chứa toàn bộ thần học về tiền bạc và đức tin — và nó không phải câu trả lời né tránh. Đó là câu trả lời đi thẳng vào trung tâm của vấn đề.#

Hãy bắt đầu bằng điều mà Chúa Giêsu thật sự nói về tiền bạc — không phải phiên bản dân gian.#

Chúa Giêsu nói rất nhiều về tiền bạc — thực ra, Ngài nói về tiền bạc và tài sản nhiều hơn về hầu hết bất kỳ chủ đề nào khác trong Tin Mừng. Nhưng điều Ngài nói không phải là tiền bạc xấu hay người giàu không thể vào thiên đàng. Điều Ngài nói phức tạp hơn và thực tế hơn.#

Câu nổi tiếng nhất: "Người giàu vào Nước Trời còn khó hơn con lạc đà chui qua lỗ kim."#

Câu đó thường bị trích mà không có ngữ cảnh. Ngữ cảnh là cuộc gặp gỡ với người thanh niên giàu có — người đã giữ mọi điều răn từ nhỏ, đến hỏi làm sao được sống đời đời. Chúa Giêsu nhìn ông với tình yêu — Kinh Thánh ghi rõ điều đó — và nói "Anh chỉ thiếu một điều: hãy bán tất cả những gì anh có." Người thanh niên bỏ đi buồn bã vì anh ta có nhiều của cải.#

Điều Chúa Giêsu chỉ ra không phải là tiền bạc của ông thanh niên đó. Mà là cái cách tiền bạc đó đang cầm giữ ông — đang chiếm vị trí trong lòng ông mà chỉ Thiên Chúa mới nên ở đó.#

Không phải bao nhiêu tiền. Mà tiền đang ở đâu trong lòng người.#

Thần học Công giáo về tiền bạc và tài sản — khi được hiểu đầy đủ — không phải thần học của sự nghèo khổ bắt buộc hay thần học của sự thịnh vượng giả dối. Nó là thần học của sự quản lý và sự tự do.#

Sự quản lý — mọi thứ chúng ta có, kể cả tài sản, không thật sự là của chúng ta theo nghĩa tuyệt đối. Chúng ta là người quản lý, không phải chủ sở hữu cuối cùng. Thiên Chúa là Đấng tạo dựng mọi thứ — chúng ta được trao quyền sử dụng và phát triển những thứ đó, với trách nhiệm sử dụng chúng theo cách phục vụ điều tốt.#

Điều đó không có nghĩa là không được làm giàu hay không được giữ tài sản. Nó có nghĩa là cái cách bạn làm ra tiền, giữ tiền, và dùng tiền — tất cả đều là vấn đề đạo đức thật, không phải chỉ là vấn đề kinh tế.#

Sự tự do — điều quan trọng hơn là bạn có tự do với tiền bạc không, hay tiền bạc đang kiểm soát bạn?#

Thánh Phaolô nói câu mà nhiều người hay trích sai: không phải tiền bạc là gốc rễ của mọi điều ác, mà là sự ham mê tiền bạc là gốc rễ của mọi điều ác. Sự phân biệt đó quan trọng. Tiền bạc tự nó là trung lập — nó là công cụ. Ham mê tiền bạc — tức là để tiền bạc trở thành điều mình sống vì và sống cho — đó mới là vấn đề.#

Có một câu hỏi thực tế mà nhiều người doanh nhân Công giáo Việt Nam đang hỏi — và câu hỏi đó thật và xứng đáng được trả lời thật.#

Làm kinh doanh, cạnh tranh, tìm kiếm lợi nhuận — những điều đó có mâu thuẫn với đức tin Công giáo không?#

Câu trả lời là không — khi được làm theo cách đúng. Và đây là điều mà thần học xã hội Công giáo — một truyền thống phong phú và ít được biết đến — đã nói rõ.#

Doanh nhân Công giáo không phải người kinh doanh bất chấp đức tin hay kinh doanh ngoài giờ đức tin. Doanh nhân Công giáo là người đưa đức tin vào trong cách họ kinh doanh — không phải bằng cách thắp nhang trong văn phòng hay dán câu Kinh Thánh lên tường, mà bằng cách để những giá trị đức tin định hình cách họ đối xử với nhân viên, khách hàng, đối tác, cộng đồng.#

Lao động — theo thần học Công giáo — không phải lời nguyền hay sự trừng phạt. Lao động là tham gia vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Khi người ta làm việc chăm chỉ, tạo ra giá trị, xây dựng doanh nghiệp, tạo việc làm cho người khác — đó không phải điều ngược lại với đức tin. Đó là hình thức cụ thể của việc phát triển những gì Thiên Chúa trao cho mình.#

Nhưng thần học xã hội Công giáo cũng đặt ra những đòi hỏi thật đối với kinh doanh — những đòi hỏi mà không phải doanh nhân nào cũng muốn nghe.#

Công bằng trong lao động. Giáo lý Công giáo — từ thông điệp Rerum Novarum của Đức Lêô XIII năm 1891 đến nay — kiên định về quyền của người lao động: quyền được lương xứng đáng đủ sống, quyền được điều kiện làm việc an toàn, quyền được tổ chức. Chủ doanh nghiệp Công giáo không thể vừa đi lễ sáng Chúa Nhật vừa trả lương bóc lột hay đối xử tệ với nhân viên mà không có mâu thuẫn đạo đức thật.#

Sự thật trong kinh doanh. Không gian lận, không lừa dối khách hàng, không làm hàng giả, không trốn thuế theo cách gây bất công. Những điều đó không phải đạo đức kinh doanh tốt theo tiêu chuẩn thị trường — đó là đòi hỏi tối thiểu của đức tin.#

Trách nhiệm với cộng đồng. Tài sản — theo thần học Công giáo — có công năng xã hội. Điều đó không có nghĩa là phải cho hết tài sản đi. Nó có nghĩa là tài sản không chỉ phục vụ chủ sở hữu — nó cần đóng góp theo một cách nào đó vào điều tốt chung. Người giàu có và người nghèo sống trong cùng một cộng đồng — và sự giàu có của người này có liên hệ với hoàn cảnh của người kia theo những cách không phải lúc nào cũng rõ ràng nhưng thật.#

Tôi muốn nói về một điều mà ít người nói thẳng trong bối cảnh đức tin và tiền bạc.#

Người Công giáo Việt Nam — đặc biệt thế hệ trẻ đang xây dựng sự nghiệp — đôi khi cảm thấy áp lực phải chọn giữa thành công kinh tế và đức tin đơn giản. Như thể hai thứ đó kéo về hai hướng khác nhau.#

Xem hình minh họa

Điều đó không đúng về mặt thần học. Nhưng cần phải trung thực rằng đôi khi nó đúng về mặt thực tế — không phải vì đức tin và thành công mâu thuẫn nhau, mà vì môi trường kinh doanh ở Việt Nam — như nhiều nơi khác trên thế giới — đặt ra những áp lực thực tế để làm những điều mà đức tin không cho phép: hối lộ, gian lận hợp đồng, trốn thuế, lừa dối khách hàng.#

Người Công giáo làm kinh doanh trong môi trường đó đang đối mặt với câu hỏi thật — không phải câu hỏi lý thuyết. Và câu trả lời lý thuyết "hãy sống đúng theo đức tin" không đủ nếu không đi kèm với sự thừa nhận rằng điều đó thật sự khó và thật sự có cái giá.#

Có người chọn kinh doanh liêm chính và chậm hơn, ít lợi nhuận hơn — đó là lựa chọn đáng tôn trọng và có cái giá thật. Có người thỏa hiệp từng bước nhỏ rồi mất dần cả hai — tiền bạc và đức tin — vì cả hai cùng bị bào mòn từ từ. Không ai có công thức đơn giản cho điều đó.#

Nhưng điều có thể nói là: người giữ được đức tin trong kinh doanh thường không phải người không bao giờ bị thách thức. Họ là người đã quyết định trước — khi chưa bị áp lực — rằng có những điều không thể làm dù giá trả là bao nhiêu. Và quyết định đó, được đưa ra từ trước khi cám dỗ đến, là thứ giúp họ đứng vững khi áp lực thật sự đến.#

Có một điều về tiền bạc và đức tin mà tôi thấy đẹp nhất — điều mà thần học Công giáo nói nhưng ít người nghe đủ rõ.#

Tiền bạc — khi được sử dụng theo cách đúng — không phải chướng ngại vật cho đức tin. Nó có thể là phương tiện của tình yêu.#

Tiền bạc dùng để nuôi gia đình là tình yêu được cụ thể hóa. Tiền bạc dùng để giúp người thân trong hoàn cảnh khó khăn là tình yêu được thể hiện. Tiền bạc dùng để tạo việc làm cho người cần việc là điều tốt cụ thể. Tiền bạc dùng để đóng góp cho cộng đồng, cho giáo xứ, cho những người không có gì — là hình thức cụ thể của điều mà Kinh Thánh gọi là phúc lộc.#

Người Công giáo không được dạy khinh thường tiền bạc. Người Công giáo được dạy sử dụng tiền bạc theo cách phản ánh điều họ tin về bản chất của con người và mục đích của cuộc đời.#

Và khi tiền bạc được sử dụng theo cách đó — không phải như cứu cánh mà như phương tiện, không phải như điều sống vì mà như công cụ để sống tốt hơn và giúp người khác sống tốt hơn — thì tiền bạc và đức tin không những không mâu thuẫn nhau mà còn bổ sung cho nhau.#

Câu trả lời cho câu hỏi tiền bạc và đức tin có thể đi chung một con đường không là: có — nhưng con đường đó đòi hỏi sự tỉnh thức liên tục.#

Không phải vì tiền bạc về bản chất xấu. Mà vì tiền bạc — đặc biệt khi có nhiều — có xu hướng chiếm dần không gian trong lòng người. Không ào ạt. Từ từ. Thầm lặng. Đến lúc người ta nhìn lại và thấy rằng những quyết định quan trọng nhất trong đời mình đều bắt đầu từ câu hỏi điều này có lợi cho tôi về mặt tài chính không thay vì điều này đúng không.#

Và khi điều đó xảy ra — không phải tiền bạc đã thắng. Mà là người đó đã để tiền bạc ngồi vào chỗ của Thiên Chúa trong lòng mình mà không nhận ra.#

Câu hỏi không phải tôi có bao nhiêu tiền. Câu hỏi là tiền bạc đang ở đâu trong lòng tôi — và ai đang thật sự ngồi ở chỗ quan trọng nhất đó?#

Câu trả lời cho câu hỏi đó — không phải câu trả lời lý thuyết mà câu trả lời thật trong cuộc sống hàng ngày — đó là điều quyết định liệu tiền bạc và đức tin đang đi cùng đường hay đang kéo nhau về hai hướng ngược nhau.#