Thiên Chúa tạo dựng con người khi đã biết họ sẽ xuống địa ngục — điều đó có nghĩa là gì?

Đây là câu hỏi mà tôi đã tránh né trong nhiều năm.#

Không phải vì tôi không biết nó tồn tại. Mà vì mỗi lần tôi thật sự ngồi xuống với nó — không phải đọc qua, không phải xử lý nhanh để chuyển sang câu tiếp theo, mà thật sự ngồi xuống — tôi cảm thấy trọng lượng của nó theo cách mà ít câu hỏi nào trong cuốn sách này mang lại.#

Nó là câu hỏi này: nếu Thiên Chúa biết tất cả mọi thứ từ trước — kể cả điều sẽ xảy ra với từng người trong số chúng ta — và nếu Ngài biết rằng một số người sẽ kết thúc trong địa ngục — thì tại sao Ngài vẫn tạo dựng họ? Tại sao không đơn giản là không tạo ra những người mà Ngài biết trước sẽ bị hư mất?#

Câu hỏi đó, nếu không được trả lời thật sự, âm thầm phá hoại toàn bộ hình ảnh về một Thiên Chúa yêu thương. Vì nếu Ngài biết và vẫn tạo dựng — thì Ngài có vẻ như là tác giả của sự hư mất, dù gián tiếp. Và một Đấng tạo ra người chỉ để họ bị đau khổ đời đời — đó không phải là Thiên Chúa của tình yêu. Đó là điều gì đó khác, và đáng sợ hơn rất nhiều.#

Câu hỏi này không phải câu hỏi của người muốn bác bỏ đức tin. Nó là câu hỏi của người đang cố giữ đức tin — và nhận ra rằng nếu không trả lời được câu này thật sự, thì có gì đó trong hình ảnh về Thiên Chúa của mình cần phải được xét lại.#

Hãy bắt đầu bằng cách đặt câu hỏi thật rõ ràng — vì người ta hay vô tình làm câu hỏi mờ nhạt đi theo cách không giúp ích gì.#

Câu hỏi không phải là: tại sao Thiên Chúa cho phép tội lỗi và đau khổ? Đó là câu hai và câu mười ba — đã được trả lời rồi.#

Câu hỏi cũng không phải là: tại sao Thiên Chúa không cứu tất cả mọi người? Đó là câu hai mươi đến hai mươi ba — đã được đặt ra rồi.#

Câu hỏi này sắc nét hơn và khó hơn: Trước khi tạo dựng một người cụ thể — người mà Thiên Chúa biết trước sẽ tự do chọn con đường dẫn đến hư mất — Thiên Chúa đã quyết định tạo dựng người đó dù biết hậu quả đó. Điều đó nói lên điều gì về Thiên Chúa?#

Đó là câu hỏi thật. Và nó đáng được câu trả lời thật.#

Có ba loại phản ứng trước câu hỏi này — và tôi muốn xử lý cả ba trước khi đi vào điều tôi thực sự nghĩ.#

Phản ứng thứ nhất: né tránh bằng cách nói đó là mầu nhiệm.#

Đây là phản ứng mà nhiều người trong đạo dùng — và tôi hiểu tại sao. Không phải vì họ lười. Mà vì câu hỏi thật sự khó và mầu nhiệm là cách nói tôi không biết mà không thừa nhận là không biết.#

Nhưng nói mầu nhiệm với câu hỏi này là né tránh theo cách tệ nhất — vì nó ngụ ý rằng người hỏi phải chấp nhận điều gì đó có vẻ mâu thuẫn với bản chất của tình yêu mà không có lý do để tin rằng mâu thuẫn đó được giải quyết. Mầu nhiệm nên được dùng khi câu trả lời vượt qua ngôn ngữ — không phải khi người ta không muốn đối mặt với câu hỏi.#

Phản ứng thứ hai: giải quyết bằng cách phủ nhận địa ngục.#

Nếu không có ai trong địa ngục — hay nếu địa ngục cuối cùng trống rỗng — thì câu hỏi tan biến. Một số thần học gia theo hướng này — đặc biệt là thuyết phổ quát, học thuyết nói rằng cuối cùng tất cả mọi người sẽ được cứu.#

Nhưng như đã nói ở câu mười ba — thuyết phổ quát, dù hấp dẫn về mặt cảm xúc, không phải là giáo lý của Giáo hội và có những vấn đề thần học nghiêm túc liên quan đến tự do con người.#

Phản ứng thứ ba: chấp nhận và phủ nhận vấn đề.#

Thiên Chúa tạo dựng người vì tình yêu, và tình yêu đó đủ để biện minh cho việc tạo dựng dù biết hậu quả. Câu trả lời đó không sai — nhưng nó chưa đủ. Vì nó chưa giải thích được điều mà câu hỏi đang thật sự muốn hỏi: loại tình yêu nào tạo ra người mà mình biết sẽ bị hư mất?#

Tôi sẽ không dùng ba phản ứng đó. Tôi sẽ đi vào điều tôi nghĩ là câu trả lời thật — với tất cả sự phức tạp của nó.#

Câu hỏi này có giả định ngầm mà cần phải được đặt ra: giả định rằng Thiên Chúa biết trước có nghĩa là Ngài quyết định trước.#

Đây là điều mà triết học gọi là sự lẫn lộn giữa prescience — biết trước — và predetermination — quyết định trước.#

Thiên Chúa biết trước điều gì đó không có nghĩa là Ngài quyết định điều đó xảy ra. Người đứng trên đỉnh núi nhìn thấy xe đang chạy xuống dốc biết rằng xe sẽ đâm vào tảng đá ở cuối dốc — nhưng việc người đó biết không có nghĩa là người đó gây ra tai nạn.#

Đây là điều đã được nói ở câu năm — về mối quan hệ giữa sự toàn tri của Thiên Chúa và tự do con người. Thiên Chúa đứng ngoài thời gian và thấy tất cả trong một cái nhìn vĩnh cửu — kể cả những lựa chọn tự do của con người và hậu quả của chúng. Cái thấy đó không quyết định thay con người.#

Điều đó có nghĩa là: Thiên Chúa tạo dựng con người không phải tạo ra người sẽ bị hư mất theo cái cách mà người thợ tạo ra cái bẫy. Ngài tạo ra người tự do — và sự tự do đó là thật, kể cả khả năng từ chối Ngài. Ngài biết kết quả của sự tự do đó — nhưng biết không phải quyết định thay.#

Tuy nhiên câu hỏi vẫn còn đó: dù không quyết định, Ngài vẫn tạo dựng người mà Ngài biết sẽ tự do chọn con đường hư mất. Tại sao?#

Đây là chỗ mà tôi cần dừng lại và đặt câu hỏi từ góc độ hoàn toàn khác.#

Nếu Thiên Chúa không tạo dựng những người mà Ngài biết sẽ tự do chọn hư mất — điều đó có nghĩa là gì?#

Điều đó có nghĩa là: chỉ những người mà Thiên Chúa biết trước sẽ chọn Ngài mới được tạo dựng. Còn tất cả những người khác — những người mà nếu được tạo dựng sẽ tự do chọn theo hướng khác — không bao giờ được tạo dựng.#

Nhưng nếu vậy — thì tự do có nghĩa là gì?#

Nếu chỉ những người sẽ chọn đúng mới được tạo dựng — thì thật ra không ai thật sự có tự do lựa chọn theo nghĩa thật. Kết quả đã được định sẵn không phải bằng cách Thiên Chúa quyết định thay, mà bằng cách chỉ tạo dựng những người có kết quả được Ngài chấp nhận trước.#

Điều đó không phải là tôn trọng tự do. Đó là mô phỏng tự do trong một hệ thống đã được kiểm soát hoàn toàn ở đầu vào.#

Và một thế giới như vậy — nơi chỉ những người chắc chắn sẽ chọn Thiên Chúa mới được phép tồn tại — không phải là thế giới của tình yêu thật. Đó là thế giới của sự kiểm soát mặc đồ tình yêu.#

Thánh Thomas Aquinas tiếp cận câu hỏi này theo hướng mà tôi thấy vừa thú vị vừa thuyết phục — không phải vì nó loại bỏ hoàn toàn căng thẳng, mà vì nó đặt căng thẳng đó vào bối cảnh đúng.#

Ông nói rằng khi hỏi tại sao Thiên Chúa tạo dựng người mà Ngài biết sẽ hư mất, câu hỏi đó đang xử lý tạo dựng như thể nó là một phép tính — như thể Thiên Chúa đang cân nhắc từng người một: người này nên tạo ra không, người kia nên tạo ra không, dựa trên kết quả dự đoán.#

Nhưng tạo dựng không phải là phép tính. Tạo dựng là hành động của tình yêu — và tình yêu không hoạt động theo logic của phép tính.#

Hình ảnh Aquinas dùng là hình ảnh của người cha. Khi người cha quyết định có con — ông không ngồi tính toán: nếu đứa trẻ này lớn lên sẽ làm điều sai, tôi không sinh nó ra. Tình yêu của người cha không điều kiện theo cách đó. Ông muốn đứa con tồn tại — không phải vì đứa con sẽ hoàn hảo, mà vì tình yêu muốn người mình yêu có sự tồn tại.#

Thiên Chúa tạo dựng từ tình yêu — không phải từ phép tính kết quả. Tình yêu muốn người mình yêu là — muốn họ có sự tồn tại, muốn họ có cơ hội, muốn họ có tự do thật. Và tự do thật — như đã nói — đòi hỏi khả năng chọn sai.#

Nhưng câu hỏi vẫn còn nguyên — và tôi sẽ không giả vờ rằng câu trả lời trên đã giải quyết hoàn toàn.#

Nhưng nếu Thiên Chúa biết trước rằng người này cụ thể sẽ chọn hư mất — và Ngài vẫn tạo dựng người đó — thì dù tình yêu đó là thật và tốt lành, người đó vẫn đang chịu đựng hậu quả của quyết định tạo dựng mà họ không có tiếng nói. Có gì đó ở đây vẫn cảm thấy không đúng.#

Đây là chỗ mà tôi phải nói điều khó nhất — điều mà ít thần học gia nói thẳng, có lẽ vì nó không thoải mái.#

Câu hỏi tại sao tạo dựng người mà biết sẽ hư mất giả định rằng không tồn tại tốt hơn là tồn tại trong khả năng hư mất. Nhưng điều đó không hiển nhiên như người ta tưởng.#

Hãy nghĩ đến điều này: nếu ai đó nói với bạn tôi ước mình chưa bao giờ được sinh ra vì cuộc đời tôi đau khổ — đó là điều có thể hiểu được và đáng được thông cảm. Nhưng đó là lời nói của người đang trong đau khổ, nhìn lại từ trong đau khổ.#

Từ bên ngoài — từ góc độ của Đấng nhìn thấy toàn bộ câu chuyện — câu hỏi phức tạp hơn. Vì không tồn tại không phải là trạng thái trung lập mà người ta thoát khỏi đau khổ. Không tồn tại là không có gì — không có khả năng, không có tình yêu, không có bất cứ điều gì.#

Và tồn tại — dù trong thế giới với khả năng hư mất — vẫn là điều có giá trị hơn không tồn tại, ít nhất là từ quan điểm của người đang tồn tại và có cơ hội chọn.#

Có một cách tiếp cận khác mà một số thần học gia — đặc biệt trong truyền thống Kierkegaard và thần học hiện sinh — dùng để tiếp cận câu hỏi này.#

Họ nói: câu hỏi tại sao Thiên Chúa tạo dựng người biết sẽ hư mất đang đặt vấn đề như thể Thiên Chúa là người ngoài nhìn vào và tính toán — như một kỹ sư thiết kế hệ thống.#

Xem hình minh họa

Nhưng Thiên Chúa của Kitô giáo không phải kỹ sư từ xa. Ngài là Đấng — theo mặc khải Kitô giáo — đã đi vào trong thế giới này, đã mang lấy hậu quả của tự do con người trên thân xác mình, đã chết trên thập giá vì những lựa chọn của con người.#

Điều đó không giải quyết câu hỏi theo nghĩa triết học. Nhưng nó thay đổi bức tranh. Thiên Chúa không tạo dựng người rồi nhìn từ xa khi họ chọn hư mất. Ngài tạo dựng người và chính mình đi vào trong hậu quả đó — mang lấy nó, gánh chịu nó, cố gắng từ bên trong để mời người đó quay về.#

Thập giá — theo thần học Công giáo — không phải là Thiên Chúa trả giá để thỏa mãn cơn giận của Ngài với con người. Đó là Thiên Chúa từ bên trong thế giới đang bị phá vỡ bởi sự hư mất của con người, đang mang lấy sức nặng của điều đó và cố gắng từ bên trong thực tại đó để mở ra con đường trở về.#

Điều đó không trả lời hoàn toàn câu hỏi. Nhưng nó cho thấy rằng hỏi tại sao Ngài tạo dựng người biết sẽ hư mất mà không tính đến thập giá là hỏi câu hỏi không đầy đủ. Vì câu trả lời không chỉ là Ngài biết và vẫn tạo dựng — mà còn là Ngài biết và vẫn tạo dựng, và sau đó chính mình đi vào trong hậu quả đó để cố mang người đó về.#

Tôi muốn nói về một điều mà thần học gia người Đức Jürgen Moltmann viết trong cuốn The Crucified God — cuốn sách mà tôi nghĩ đến nhiều nhất khi ngồi với câu hỏi này.#

Ông nói rằng câu hỏi tại sao Thiên Chúa tạo dựng người biết sẽ hư mất thường được đặt ra từ quan điểm của một Thiên Chúa bất động và không bị ảnh hưởng — Đấng đứng ngoài và nhìn vào mà không bị chạm đến bởi điều xảy ra bên trong.#

Nhưng Thiên Chúa của Kinh Thánh — đặc biệt là Thiên Chúa được mặc khải trong Đức Kitô — không phải Đấng bất động. Ngài là Đấng đau khổ cùng con người — không phải vì Ngài bất lực, mà vì tình yêu của Ngài là tình yêu thật, và tình yêu thật bị ảnh hưởng bởi điều xảy ra với người mình yêu.#

Moltmann nói: khi hỏi tại sao Thiên Chúa tạo dựng người biết sẽ hư mất, câu trả lời không phải là giải thích lý trí thuần túy. Câu trả lời là nhìn vào thập giá và nhận ra rằng Thiên Chúa không đứng ngoài nhìn vào sự hư mất của con người với sự thờ ơ. Ngài đứng trong đó — chịu đựng cái nặng của nó, bị tổn thương bởi nó — theo cái cách mà chỉ tình yêu thật mới bị tổn thương.#

Thiên Chúa tạo dựng người mà Ngài biết sẽ hư mất không phải vì Ngài không quan tâm đến sự hư mất đó. Mà vì Ngài quan tâm đến sự tồn tại của người đó nhiều hơn — và vì Ngài yêu đủ để chấp nhận rủi ro của tình yêu tự do, kể cả rủi ro là tình yêu đó có thể bị từ chối.#

Và khi tình yêu đó bị từ chối — không phải Ngài không đau. Mà như người cha trong dụ ngôn đứng nhìn người con ra đi và đau từng ngày cho đến khi người con quay về — hoặc không quay về.#

Có một điều cuối mà tôi muốn nói — điều mà tôi nghĩ là điều quan trọng nhất trong toàn bộ câu này.#

Câu hỏi tại sao Thiên Chúa tạo dựng người biết sẽ hư mất thường được hỏi theo cách trừu tượng — về những người khác, về những trường hợp giả định.#

Nhưng câu hỏi thật, nếu bạn thật sự ngồi với nó, là về chính bạn.#

Thiên Chúa tạo dựng bạn — kể cả biết trước rằng bạn có tự do thật, biết trước những lần bạn sẽ chọn sai, biết trước tất cả những điều tối tăm trong bạn mà bạn không muốn ai biết.#

Và Ngài vẫn tạo dựng bạn.#

Không phải vì Ngài không biết. Mà vì Ngài muốn bạn là — muốn bạn có sự tồn tại, có tình yêu, có cơ hội, có tự do thật. Muốn điều đó đủ để chấp nhận rủi ro rằng bạn có thể dùng tự do đó theo hướng Ngài không muốn.#

Đó là loại tình yêu mà không phép tính nào biện minh được — vì nó không được xây dựng trên phép tính. Nó được xây dựng trên điều gì đó sâu hơn và khó diễn đạt hơn: cái muốn của tình yêu rằng người mình yêu được là, được tự do, được có cơ hội — dù tất cả điều đó đến với cái giá là rủi ro thật.#

Điều đó không giải quyết hoàn toàn căng thẳng của câu hỏi. Tôi sẽ không giả vờ rằng nó giải quyết. Vẫn còn những chỗ mà lý trí chạm đến giới hạn và phải dừng lại.#

Nhưng có điều này: nếu Thiên Chúa của Kitô giáo là thật — nếu Ngài là Đấng đã chính mình đi vào trong thế giới của tự do và hư mất và mang lấy nó trên thập giá — thì câu hỏi tại sao tạo dựng người biết sẽ hư mất không phải là câu hỏi về một Thiên Chúa thờ ơ đứng ngoài nhìn vào. Đó là câu hỏi về một Thiên Chúa đã chọn yêu theo cách nguy hiểm nhất có thể — yêu bằng cách trao tự do thật và sau đó mang lấy hậu quả của tự do đó trên chính mình.#

Thiên Chúa tạo dựng con người khi đã biết họ sẽ xuống địa ngục — điều đó có nghĩa là gì?#

Không phải Ngài là tác giả của sự hư mất. Ngài là tác giả của tự do — và tự do thật mang theo khả năng hư mất theo cách không thể tách ra được.#

Không phải Ngài không quan tâm. Ngài quan tâm đến mức đã chính mình đi vào trong thế giới mà tự do đó có thể gây ra và cố gắng từ bên trong để mời người trở về.#

Không phải Ngài sai khi tạo dựng. Tạo dựng từ tình yêu — dù biết rủi ro — là điều mà chỉ tình yêu thật mới có khả năng làm. Tình yêu tính toán kết quả trước khi trao bản thân không phải là tình yêu. Đó là hợp đồng.#

Và điều đó — điều rằng Ngài tạo dựng bạn không phải vì biết bạn sẽ hoàn hảo, mà vì muốn bạn là và muốn bạn tự do và chấp nhận rủi ro của điều đó — đó không phải là thứ đáng sợ.#

Đó là thứ đáng được gọi là tình yêu.#

Dù nó phức tạp hơn tình yêu theo nghĩa thông thường của chúng ta. Dù nó đòi hỏi chấp nhận điều mà lý trí thuần túy không thể hoàn toàn giải thích. Dù nó để lại những chỗ tối mà ánh sáng của câu trả lời chúng ta có chưa chạm đến.#

Vẫn là tình yêu.#

Và đó — không phải câu trả lời hoàn hảo, mà là điều đủ để đứng được trong bóng tối của câu hỏi này — là điều tôi có thể nói thật sự.#