Trốn thuế, hối lộ, làm ăn gian dối — Giáo hội xếp những điều này vào mức độ tội nặng nào?

Câu hỏi này nghe như câu hỏi của người muốn biết mình có phải đi xưng tội không.#

Nhưng tôi nghĩ bên dưới nó là câu hỏi khác — câu hỏi của người đang sống trong một môi trường mà những thực hành đó không chỉ phổ biến mà còn gần như được coi là điều kiện bình thường để kinh doanh. Và họ đang cố tìm ra cách sống đức tin trong môi trường đó — không phải bằng cách từ chối thực tế, mà bằng cách hiểu rõ mình đang đứng ở đâu về mặt đạo đức.#

Đó là câu hỏi thật. Và nó xứng đáng được trả lời thẳng — không phải bằng cách làm nhẹ đi những điều nghiêm trọng, cũng không phải bằng cách lên án mà không có sự thông cảm thật với bối cảnh mà người ta đang sống.#

Trước khi nói về mức độ nghiêm trọng, cần xác lập điều cơ bản: tại sao những hành vi này là vấn đề đạo đức thật, không chỉ là vấn đề pháp lý.#

Người ta hay nghĩ: trốn thuế là vi phạm pháp luật nhà nước, không phải tội với Thiên Chúa. Hay: hối lộ là chuyện thông thường ở đây, không phải tôi thích làm vậy mà là buộc phải làm để sống được.#

Thần học Công giáo không đồng ý với cái nhìn đó — và đây là lý do thần học thật, không phải chỉ là vì luật cấm.#

Về trốn thuế:#

Thuế — theo thần học xã hội Công giáo — là đóng góp của công dân vào công ích. Công ích không phải là khái niệm trừu tượng — đó là những thứ cụ thể mà mọi người cần và không ai có thể tự cung cấp cho mình: đường sá, trường học, bệnh viện công, an ninh, hệ thống pháp lý. Khi một người trốn thuế, họ đang sử dụng những thứ đó mà không đóng góp phần của mình — có nghĩa là phần đó phải được gánh bởi người khác, thường là người không đủ khả năng né tránh như họ.#

Điều đó không phải vấn đề pháp lý thuần túy. Đó là vấn đề công bằng — điều Kinh Thánh nói đến nhiều hơn bất kỳ chủ đề nào khác sau tình yêu.#

Giáo lý Hội Thánh Công Giáo số 2240 nói rõ: "Việc nộp thuế, thực hiện quyền bầu cử, bảo vệ quốc gia là những nghĩa vụ của công dân." Không phải nghĩa vụ nếu tiện lợi. Nghĩa vụ.#

Về hối lộ:#

Hối lộ không chỉ là gian lận — đó là sự phá hoại hệ thống công bằng mà xã hội cần để vận hành. Khi người có tiền có thể hối lộ để được dịch vụ tốt hơn, quyết định có lợi hơn, thoát khỏi trách nhiệm pháp lý — và người không có tiền thì không thể — đó là sự bất công theo nghĩa cấu trúc, không chỉ là bất công cá nhân.#

Và người hối lộ không chỉ phạm tội với người nhận hối lộ. Họ đang tham gia vào việc làm hỏng một hệ thống mà người yếu thế nhất trong xã hội phụ thuộc vào nhiều nhất.#

Về làm ăn gian dối:#

Đây bao gồm rất nhiều thứ — hàng giả, gian lận hợp đồng, lừa dối khách hàng về chất lượng hay nguồn gốc sản phẩm. Tất cả đều vi phạm điều mà thần học gọi là giao ước tin tưởng — nền tảng mà mọi giao dịch kinh tế và xã hội đều phải xây trên đó để vận hành được.#

Về mức độ nghiêm trọng — câu trả lời thẳng thắn nhất mà thần học Công giáo đưa ra là: những hành vi này thường thuộc về tội nghịch đức công bằng — tội chống lại công bằng và quyền lợi của người khác.#

Tội nghịch đức công bằng — theo thần học Công giáo — không chỉ là tội cần xưng. Chúng là tội đi kèm với nghĩa vụ đền bù. Đây là điểm mà nhiều người Công giáo không biết — và khi biết thì thường cảm thấy khó chịu.#

Giáo lý Hội Thánh Công Giáo số 2412 nói rõ: "Theo đức công bằng, ai đã gây ra thiệt hại cho người khác thì phải bồi thường." Không phải chỉ xưng tội và nhận việc đền tội là xong. Nếu tội lỗi gây ra thiệt hại thật cho người khác — mà trốn thuế, hối lộ và gian dối đều gây ra thiệt hại thật — thì sự tha tội đi kèm với nghĩa vụ sửa chữa thiệt hại đó theo khả năng.#

Điều đó trong thực tế có nghĩa là gì? Người đã trốn thuế — về nguyên tắc thần học — có nghĩa vụ nộp số thuế đó theo khả năng. Người đã hối lộ để có được hợp đồng không công bằng — có vấn đề về những gì mình đã nhận được qua con đường đó. Người đã bán hàng giả — có nghĩa vụ với những người đã bị lừa.#

Tôi không nói điều đó để làm người ta hoảng sợ. Tôi nói vì đây là sự thật thần học mà người ta xứng đáng được biết — và biết nó, nhiều người sẽ hiểu tại sao những điều này nghiêm trọng hơn nhiều so với vi phạm quy định.#

Nhưng bây giờ tôi muốn nói điều khó hơn — điều mà nhiều linh mục ngại nói từ tòa giảng vì nó phức tạp và có thể gây tranh cãi.#

Việt Nam — và nhiều nơi khác trên thế giới — có những hệ thống mà trong đó hối lộ và gian dối không phải là ngoại lệ mà là quy tắc ngầm. Người kinh doanh không hối lộ thì không được giấy phép. Người không chi lót tay thì không được dịch vụ. Người không đút lót thì bị gây khó dễ.#

Trong bối cảnh đó — câu hỏi đạo đức không đơn giản là hối lộ là sai, vậy đừng hối lộ. Câu hỏi thật là khi toàn bộ hệ thống được xây trên sự bất công này, trách nhiệm đạo đức của cá nhân ở đâu?#

Thần học Công giáo — đặc biệt trong truyền thống thần học luân lý — phân biệt giữa tội lỗi cá nhân và tội lỗi cơ cấu. Tội lỗi cơ cấu là khi những cấu trúc xã hội, kinh tế, chính trị tự chúng được xây dựng theo cách làm cho điều sai trở nên bình thường và điều đúng trở nên bất thường.#

Xem hình minh họa

Khi ai đó hối lộ vì không còn lựa chọn thực tế nào khác để tồn tại — mức độ trách nhiệm đạo đức của người đó khác với người hối lộ để thu lợi bất chính. Điều đó không có nghĩa là hối lộ bỗng nhiên trở nên đúng — hành vi đó vẫn là sai và vẫn góp phần vào việc duy trì hệ thống sai. Nhưng đánh giá đạo đức về người đó phải tính đến hoàn cảnh thật của họ.#

Có một điều mà tôi muốn nói trực tiếp với người đang đọc câu này và đang biết mình đã và đang làm những thứ được nhắc đến.#

Không phải để kết án. Mà để nói điều tôi tin là thật và quan trọng.#

Những điều này — trốn thuế, hối lộ, gian dối trong kinh doanh — không phải tội nhỏ vì ai cũng làm. Thực tế là ai cũng làm không làm cho điều sai trở thành điều đúng. Nó chỉ làm cho điều sai trở nên phổ biến hơn và dễ dàng bình thường hóa hơn.#

Và điều phổ biến nhất mà người ta không nhận ra là: những thói quen nhỏ tích lũy. Người bắt đầu với chi ít tiền lót tay để nhanh hơn dần dần trở thành người không còn nhận ra sự khác biệt giữa điều đúng và điều tiện lợi nữa. Lương tâm không chết đột ngột — nó bị bào mòn từ từ.#

Điều tôi muốn nói không phải là bạn phải hoàn hảo ngay lập tức. Điều tôi muốn nói là: hãy duy trì sự tỉnh thức. Đừng để bản thân trở thành người không còn cảm thấy gì khi làm những điều đó. Và khi có thể chọn con đường trung thực — dù tốn kém hơn — hãy chọn nó, không phải vì dễ mà vì đó là điều đúng.#

Có một câu hỏi thực tế mà nhiều người kinh doanh Công giáo đặt ra: nếu tôi đã làm những điều này trong quá khứ — xưng tội có đủ không?#

Câu trả lời thần học thành thật là: xưng tội là cần thiết và quan trọng. Nhưng — như đã nói — với những tội nghịch đức công bằng, tha tội đi kèm với nghĩa vụ đền bù theo khả năng.#

Điều đó trong thực tế không phải lúc nào cũng rõ ràng hay dễ thực hiện. Nhưng hướng đi đúng là: trước tiên dừng những thực hành gian dối. Sau đó, theo khả năng, tìm cách sửa chữa thiệt hại đã gây ra — không nhất thiết phải đi tìm từng người đã bị thiệt hại và đền bù từng đồng, nhưng có thể thông qua việc đóng góp nhiều hơn cho công ích, giúp đỡ những người yếu thế, sống liêm chính hơn trong tất cả các giao dịch tiếp theo.#

Và nói chuyện thật với cha giải tội — không phải khai danh sách để được xá giải nhanh, mà thật sự thảo luận về hoàn cảnh cụ thể của mình và tìm hướng đi thực tế.#

Tôi muốn kết thúc câu này với điều mà tôi nghĩ là quan trọng nhất — điều không phải về quy tắc hay mức độ tội.#

Người Công giáo làm kinh doanh liêm chính trong môi trường không liêm chính — dù thiệt thòi ngắn hạn — đang làm điều gì đó có giá trị vượt qua cá nhân họ. Họ đang chứng minh rằng điều đó có thể làm được. Họ đang giữ lại một mảnh của điều mà xã hội cần nhưng đang mất dần — sự tin tưởng, sự liêm chính, cảm giác rằng quy tắc áp dụng cho mọi người chứ không chỉ cho người không đủ tiền để né tránh.#

Điều đó không phải thất bại theo nghĩa thiêng liêng — dù theo nghĩa tài chính ngắn hạn có thể thua kém người không giữ nguyên tắc.#

Đó là muối đất và ánh sáng thế gian theo nghĩa thật nhất — không phải bằng lời rao giảng, mà bằng cách sống. Và điều đó — dù không ai nhìn thấy, dù không được khen thưởng ngay lập tức — có giá trị thật và đóng góp thật vào điều mà Giáo hội gọi là công ích.#

Đó không phải thiệt thòi. Đó là chứng nhân.#