Địa ngục có lửa thật không — hay Giáo hội đang nói giảm nói tránh?

Đây là câu hỏi mà người ta thường hỏi theo hai hướng hoàn toàn đối lập nhau.#

Hướng thứ nhất: người muốn câu trả lời là có — vì họ cần địa ngục có lửa thật để cảm thấy rằng những kẻ ác sẽ phải trả giá thật sự, rằng sự công bằng không chỉ là lời hứa trống rỗng. Với họ, địa ngục ẩn dụ nghe quá nhẹ, quá dễ dãi — như thể Thiên Chúa đang nhắm mắt làm ngơ trước điều ác.#

Hướng thứ hai: người muốn câu trả lời là không — vì họ không thể hòa giải được hình ảnh một Thiên Chúa yêu thương với hình ảnh một Thiên Chúa tra tấn người bằng lửa đời đời. Với họ, địa ngục theo nghĩa đen là bằng chứng rằng tôn giáo là công cụ kiểm soát bằng sợ hãi.#

Cả hai đều muốn câu trả lời đơn giản — có hoặc không. Và cả hai đều sẽ thất vọng với câu trả lời thật, vì câu trả lời thật không đơn giản theo hướng nào cả.#

Nhưng câu trả lời thật thì sâu hơn — và thuyết phục hơn — cả hai lựa chọn đơn giản đó.#

Hãy bắt đầu từ những gì Kinh Thánh thật sự nói — không phải những gì người ta hay nghĩ Kinh Thánh nói.#

Chúa Giêsu nói về địa ngục nhiều hơn bất kỳ ai khác trong Kinh Thánh. Không phải các linh mục thời Trung Cổ muốn dọa dân. Không phải Giáo hội muốn kiểm soát bằng sợ hãi. Mà chính người mà Kitô giáo tin là Thiên Chúa nhập thể — người mà mọi lời Ngài nói đều được xem là lời của tình yêu — chính Ngài nói về địa ngục nhiều và rõ ràng nhất.#

Ngài dùng từ Gehenna — không phải Hades, không phải Sheol — mà Gehenna. Gehenna là tên của một thung lũng thật bên ngoài thành Giêrusalem, nơi người ta từng thiêu trẻ em làm vật tế thần cho thần Moloch thời cổ đại, và sau đó trở thành bãi rác lớn của thành phố — nơi lửa cháy liên tục để đốt rác, nơi giòi bọ không bao giờ ngừng hoạt động. Khi Ngài nói "nơi giòi bọ không chết và lửa không tắt" — người nghe thời đó biết ngay Ngài đang nói về điều gì.#

Nhưng Ngài cũng dùng ngôn ngữ khác — "bóng tối bên ngoài", "nơi sẽ khóc lóc và nghiến răng", "xa cách Thiên Chúa". Những hình ảnh đó không giống nhau. Lửa và bóng tối không thể cùng tồn tại ở cùng một chỗ theo nghĩa vật lý thông thường. Điều đó gợi ý rằng ngay trong Kinh Thánh, ngôn ngữ về địa ngục không phải là mô tả vật lý chính xác — mà là nhiều hình ảnh khác nhau đang cố chỉ về cùng một thực tại theo những góc độ khác nhau.#

Thần học Công giáo nghiêm túc — không phải giáo lý dành cho trẻ em, mà thần học của những người đã ngồi thật lâu với câu hỏi này — phân biệt rất rõ hai thứ khi nói về địa ngục.#

Thứ nhất là hình phạt của sự mất mát — poena damni trong tiếng Latin. Đây là hình phạt căn bản và nặng nhất của địa ngục: sự xa cách vĩnh viễn khỏi Thiên Chúa — khỏi nguồn gốc của mọi sự sống, mọi tình yêu, mọi vẻ đẹp, mọi ý nghĩa.#

Thứ hai là hình phạt của giác quan — poena sensus. Đây là điều mà hình ảnh lửa truyền thống đang chỉ về.#

Và đây là chỗ mà câu trả lời không đơn giản bắt đầu.#

Giáo hội không bao giờ định nghĩa chính thức lửa địa ngục là lửa vật chất theo nghĩa hóa học — carbon cháy trong môi trường oxy. Đó không phải là giáo điều buộc phải tin. Nhưng Giáo hội cũng không bao giờ nói chính thức rằng lửa đó chỉ là ẩn dụ thuần túy và không có thực tại nào tương ứng với nó.#

Câu trả lời của Giáo hội thực sự nằm ở chỗ này: lửa là hình ảnh thật chỉ về một thực tại thật — nhưng thực tại đó không nhất thiết phải là lửa vật lý theo nghĩa thông thường.#

Thánh Thomas Aquinas tiếp cận câu hỏi này theo cách mà tôi thấy thành thật nhất — ông không né tránh nó, nhưng cũng không đơn giản hóa nó.#

Ông lập luận rằng lửa địa ngục là thật — không phải ẩn dụ — nhưng nó hoạt động theo cách khác với lửa vật lý mà chúng ta biết. Lửa vật lý thiêu đốt bằng cách tiêu hủy vật chất. Nhưng linh hồn không phải vật chất, nên không thể bị tiêu hủy theo cách đó. Aquinas nói lửa địa ngục ràng buộc linh hồn — giam giữ nó trong trạng thái không thể thoát ra, không thể thay đổi, bị nhốt trong điều mình đã chọn.#

Hình ảnh tôi thấy gần nhất: nghĩ đến sự ghen tuông hoặc hận thù dữ dội nhất mà con người có thể trải qua — cái thứ đốt cháy từ bên trong, không cần nguồn nhiệt bên ngoài, không cần oxy, nhưng vẫn là lửa theo một nghĩa nào đó thật và đau đớn hơn bất kỳ lửa vật lý nào.#

Người đang bị ghen tuông đốt cháy không thể nghĩ đến điều gì khác. Người đang bị hận thù tiêu thụ không thể nghỉ ngơi. Không có lửa vật chất nào trong cơ thể họ — nhưng mô tả đang bị lửa đốt không phải là ẩn dụ vô nghĩa. Nó mô tả một thực tại tâm lý và tinh thần thật, đau đớn thật, không tắt được một cách dễ dàng.#

Địa ngục — theo Aquinas và nhiều nhà thần học sau ông — là trạng thái đó được tuyệt đối hóa và vĩnh cửu hóa. Không phải Thiên Chúa từ bên ngoài nhóm lửa lên để đốt. Mà linh hồn đang là ngọn lửa của chính mình — trong trạng thái không thể nghỉ, không thể thoát, không thể thay đổi, bị nhốt trong điều mình đã chọn và đã trở thành.#

Nhưng tôi muốn đẩy thêm một bước nữa — vì lý luận trên, dù đúng về mặt thần học, vẫn còn để lại câu hỏi quan trọng nhất chưa được trả lời.#

Câu hỏi đó là: tại sao địa ngục lại vĩnh cửu? Tại sao không phải là hình phạt có thời hạn, sau đó được tha thứ?#

Đây là câu hỏi mà nhiều người — kể cả nhiều Kitô hữu thành thật — thấy khó chịu nhất về giáo lý địa ngục. Không phải câu hỏi về lửa. Mà câu hỏi về sự vĩnh cửu.#

Một Thiên Chúa yêu thương có thể giam người trong đau khổ đời đời không? Ngay cả cha mẹ tệ nhất cũng không muốn con cái phải chịu đựng mãi mãi. Vậy Thiên Chúa — Đấng được gọi là tình yêu — lại muốn điều đó sao?#

Câu trả lời của thần học, nếu được hiểu đúng, không phải là Thiên Chúa muốn điều đó. Câu trả lời là: Thiên Chúa không muốn — nhưng tình yêu không thể cưỡng ép.#

Đây là điểm mà tôi nghĩ thần học hiện đại — đặc biệt là C.S. Lewis trong cuốn The Great Divorce — đã nói rõ nhất và thuyết phục nhất, theo cách mà thần học kinh viện không nói được vì thiếu ngôn ngữ hình ảnh.#

Lewis nói: cánh cửa địa ngục bị khóa từ bên trong.#

Không phải Thiên Chúa nhốt người vào địa ngục và ném chìa khóa đi. Mà là người ở trong địa ngục — ngay cả nếu được cho cơ hội ra ngoài — vẫn không muốn ra. Vì để ra ngoài, họ phải buông bỏ điều mà họ đã coi là bản thân mình — lòng kiêu ngạo, sự tự mãn, hận thù, việc từ chối phụ thuộc vào bất kỳ ai kể cả Thiên Chúa. Và buông bỏ điều đó, đối với linh hồn đó, cảm thấy như mất đi bản thân.#

Hình ảnh trong cuốn sách của Lewis: những người ở địa ngục được đưa lên thiên đàng thăm thú. Nhưng thiên đàng — với ánh sáng thật, với cỏ thật, với thực tại đầy đủ của nó — không phải là thiên đàng dễ chịu đối với họ. Ánh sáng đó đau mắt họ. Cỏ cứng như thép dưới chân họ vì bàn chân họ quá mờ nhạt, quá không thật, để đứng trên thực tại. Và họ vẫn chọn quay về bóng tối — không phải vì bị buộc, mà vì bóng tối là thứ duy nhất họ có thể chịu đựng sau khi đã sống trong đó đủ lâu.#

Thiên Chúa không bỏ rơi họ. Ngài vẫn đang yêu thương — ánh sáng của Ngài vẫn đang chiếu. Nhưng ánh sáng đó, với linh hồn đã thu mình lại hoàn toàn trong bóng tối, không phải là ấm áp — nó đau.#

Và đây là chỗ mà lửa địa ngục và ánh sáng thiên đàng có thể là cùng một thứ — cùng một thực tại của Thiên Chúa là tình yêu — trải nghiệm khác nhau bởi những linh hồn khác nhau. Linh hồn đã mở ra với tình yêu trải nghiệm nó như ánh sáng và hơi ấm. Linh hồn đã khép lại hoàn toàn trải nghiệm cùng một thực tại đó như lửa đốt — không phải vì Thiên Chúa thay đổi, mà vì linh hồn đó đã trở thành thứ không thể tiếp nhận tình yêu mà không bị đốt cháy.#

Tôi muốn dừng lại ở đây và nói điều mà ít người nói thẳng về giáo lý địa ngục — điều mà tôi nghĩ cần được nói vì không nói thì hiểu lệch.#

Giáo hội Công giáo không biết — và không tuyên bố biết — có bao nhiêu người ở địa ngục. Thậm chí không biết có ai ở đó không, theo nghĩa cụ thể là người nào đó mà chúng ta biết tên.#

Giáo hội tuyên bố chính thức rằng một số người ở thiên đàng — đó là các thánh được phong. Giáo hội không bao giờ tuyên bố chính thức rằng bất kỳ người cụ thể nào đang ở địa ngục. Không có ai — kể cả Judas, kể cả Hitler — được Giáo hội chính thức tuyên bố là đang ở địa ngục.#

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI viết trong Spe Salvi: "Hầu hết mọi người đều hy vọng rằng đối với họ, sau cái chết sẽ có điều gì đó hơn là chỉ là hư vô, mà vẫn giữ một hy vọng mơ hồ rằng công lý và tình yêu không phải là những từ rỗng tuếch." Ngài không nói địa ngục trống. Nhưng ngài cho thấy Giáo hội không đứng ở vị trí kết án người cụ thể.#

Và Đức Giáo hoàng Phanxicô nói thẳng hơn trong nhiều dịp: "Tôi muốn tin rằng địa ngục trống." Không phải tuyên bố thần học chính thức. Mà là lời bày tỏ của một người cha — Cha chung của Giáo hội — đang nói rằng hy vọng của ông là không ai phải ở đó.#

Đây không phải mâu thuẫn hay sự mềm yếu trong giáo lý. Đây là sự thành thật về giới hạn của những gì chúng ta có thể biết và những gì chúng ta được phép hy vọng.#

Nhưng câu hỏi vẫn còn: tại sao địa ngục phải vĩnh cửu? Tại sao không phải hữu hạn?#

Đây là lúc tôi cần đi vào điều mà nhiều người không muốn nghe — nhưng là điều trung thực nhất.#

Điều kiện cho sự thay đổi của linh hồn — sự hối cải, sự mở ra, sự chọn lại — là sự tự do thật sự. Và tự do thật sự đòi hỏi khả năng chọn lần cuối.#

Hãy nghĩ đến điều này: nếu tất cả mọi lựa chọn đều có thể được hoàn tác, nếu không có gì là chung cuộc, nếu sau mỗi lần chọn sai người ta luôn có cơ hội chọn lại — thì lựa chọn đó có thật sự quan trọng không? Có thật sự là lựa chọn không?#

Xem hình minh họa

Tự do thật đòi hỏi rằng lựa chọn có trọng lượng thật. Và trọng lượng thật có nghĩa là một số lựa chọn — đặc biệt là lựa chọn được thực hiện suốt cả cuộc đời, xây dựng thành bản tính của linh hồn — có thể là chung cuộc.#

Điều đó không có nghĩa là Thiên Chúa không muốn tha. Điều đó có nghĩa là tình yêu thật — không phải tình yêu gia trưởng áp đặt ý mình lên người khác — phải tôn trọng tự do của người mình yêu đến cùng. Kể cả tự do chọn không.#

Hans Urs von Balthasar — một trong những thần học gia lớn nhất thế kỷ hai mươi — viết toàn bộ cuốn sách Dare We Hope That All Men Be Saved? để tranh luận rằng: chúng ta có thể hy vọng rằng cuối cùng không ai ở địa ngục — mà không mâu thuẫn với giáo lý Giáo hội. Hy vọng đó không phải là sự chắc chắn. Nó không phải là chủ nghĩa phổ quát — học thuyết nói rằng tất cả mọi người sẽ được cứu. Nhưng nó là hy vọng thật, được phép, dựa trên tình yêu vô biên của Thiên Chúa.#

Và đây là điều tôi tin: không ai bị kéo vào địa ngục chống lại ý muốn của họ. Nếu có ai ở đó — nếu có — đó là vì họ đã chọn, và đã chọn đủ lâu và đủ sâu đến mức lựa chọn đó trở thành bản tính của họ.#

Thiên Chúa không bỏ rơi ai. Ngài không đuổi ai đi. Nhưng Ngài cũng không cưỡng ép ai yêu Ngài. Và đó là điều đáng sợ và đáng trân trọng nhất của tình yêu thật — nó không thể là tình yêu nếu nó bị ép buộc.#

Vậy địa ngục có lửa thật không?#

Câu trả lời thành thật nhất tôi có thể đưa ra là: có một thực tại thật, đau đớn thật, tương ứng với những hình ảnh mà Kinh Thánh và thần học dùng. Nhưng thực tại đó không nhất thiết phải là lửa hóa học theo nghĩa vật lý.#

Hình ảnh lửa không phải là bịa đặt hay phóng đại. Nó là hình ảnh thật chỉ về điều thật — trạng thái của linh hồn đã hoàn toàn và vĩnh viễn ly cách khỏi nguồn gốc của mọi sự sống và tình yêu. Đó là thứ đau đớn nhất có thể hình dung được — không phải vì bị tra tấn từ bên ngoài, mà vì phải là chính mình mà không có khả năng thoát ra hay thay đổi.#

Và Giáo hội không nói giảm nói tránh khi dùng hình ảnh đó. Giáo hội đang cố gắng dùng ngôn ngữ con người — ngôn ngữ luôn thiếu — để chỉ về điều vượt qua ngôn ngữ. Lửa là hình ảnh mạnh nhất và trung thực nhất trong kho hình ảnh của con người cho điều đó.#

Nhưng đây là điều mà tôi muốn nói rõ nhất trong toàn bộ câu này — không phải về lý thuyết, mà về cái cách người ta nên nhìn vào giáo lý địa ngục.#

Giáo lý địa ngục không phải là công cụ để dọa dân vào đạo. Nếu ai dùng nó theo cách đó — nhấn mạnh vào hình phạt, vào lửa, vào sự trừng phạt — để buộc người ta phải sống tốt vì sợ hãi — thì đó là sự dùng sai và không trung thực với bản chất của giáo lý.#

Giáo lý địa ngục, được hiểu đúng, nói về trọng lượng của tự do. Nó nói rằng những lựa chọn của bạn quan trọng — không phải theo nghĩa Thiên Chúa đang ngồi chấm điểm, mà theo nghĩa chúng hình thành bạn. Mỗi lần bạn chọn yêu thương, bạn trở nên người có khả năng yêu thương hơn. Mỗi lần bạn chọn ích kỷ, bạn trở nên người ít có khả năng yêu thương hơn. Và cứ như vậy, dần dần, theo thời gian — bạn trở thành người mà những lựa chọn đó đã làm bạn thành.#

Địa ngục không phải là điều Thiên Chúa làm cho người ta. Đó là điều người ta trở thành khi họ liên tục chọn quay lưng khỏi tình yêu, khỏi sự thật, khỏi điều thiện — cho đến khi sự quay lưng đó trở thành bản tính của họ và họ không còn có khả năng quay mặt lại nữa.#

Hình ảnh tôi thấy đúng nhất không phải là lửa. Mà là người nghiện — không phải nghiện rượu hay ma túy, mà nghiện chính mình, nghiện sự kiểm soát, nghiện việc không cần ai, không phụ thuộc vào ai. Người đó có thể được trao cho tình yêu nhiều lần — nhưng mỗi lần, họ từ chối vì nhận tình yêu có nghĩa là thừa nhận mình cần ai đó. Và thừa nhận điều đó — với người đó — là chết đi theo một nghĩa nào đó.#

Nếu người đó từ chối đủ lâu, đủ kiên định — cuối cùng không phải họ không muốn nhận tình yêu. Là họ không thể nhận nữa — vì khả năng đó đã bị bào mòn hoàn toàn.#

Đó là địa ngục. Không phải lửa từ bên ngoài. Là sự tắt lịm từ bên trong của mọi thứ làm cho một con người có thể yêu và được yêu.#

Tôi muốn kết thúc câu này bằng điều mà tôi nghĩ là sự thật quan trọng nhất — không phải về địa ngục, mà về thái độ đúng đắn trước giáo lý này.#

Một linh mục mà tôi kính trọng từng nói với tôi: "Con đừng suy nghĩ nhiều về địa ngục. Hãy suy nghĩ nhiều về điều mà địa ngục đang chỉ về — rằng tình yêu quan trọng, rằng lựa chọn quan trọng, rằng bạn đang trở thành ai mỗi ngày quan trọng hơn bạn nghĩ."#

Giáo lý địa ngục không phải là lời mời để sống trong sợ hãi. Đó là lời nhắc nghiêm túc nhất có thể về điều này: bạn đang trở thành ai, và bạn đang hướng về đâu.#

Không phải Thiên Chúa quyết định điều đó. Bạn đang quyết định — từng ngày, từng lựa chọn nhỏ, từng khoảnh khắc bạn chọn mở ra hay khép lại trước tình yêu.#

Và điều đó không phải là lý do để sợ hãi. Đó là lý do để sống thật — vì cuộc đời này không phải là bản nháp. Nó là bản thật. Và những gì bạn viết vào đó đang trở thành người mà bạn sẽ là mãi mãi.#

Lửa địa ngục thật hay không thật theo nghĩa hóa học — câu hỏi đó, xét cho cùng, ít quan trọng hơn câu hỏi này: bạn đang sống theo cách nào — theo cách mà ánh sáng sẽ là nhà của bạn, hay theo cách mà bạn sẽ không chịu đựng được ánh sáng khi nó đến?#

Câu trả lời cho câu hỏi đó không nằm trong thần học. Nó nằm trong những lựa chọn bạn đang đưa ra ngay hôm nay — trong những thứ bình thường nhất, tầm thường nhất, không ai nhìn thấy nhất của cuộc sống hàng ngày.#

Và đó mới là điều mà giáo lý địa ngục muốn nói — không phải để dọa bạn, mà để nhắc bạn rằng những thứ tầm thường đó không tầm thường chút nào.#