Câu 45
Tại sao người không có đạo sống tốt và thành công hơn nhiều người Công giáo?
Câu hỏi này tôi đã nghe từ một người trẻ — gọi anh là Khoa — hai mươi lăm tuổi, lớn lên trong gia đình Công giáo sốt sắng, đi lễ từ nhỏ, học giáo lý đầy đủ.#
Anh nói: "Em thấy ông hàng xóm không theo đạo nào, nhưng ông ấy hiền lành, lo cho gia đình, thành đạt, con cái ngoan. Còn người trong giáo xứ em thì hay nói xấu nhau, ích kỷ, lừa đảo nhau. Em không hiểu — đạo để làm gì nếu người có đạo còn tệ hơn người không có đạo?"#
Câu hỏi đó không phải câu hỏi của người muốn bỏ đạo. Đó là câu hỏi của người đang thật sự bối rối — và sự bối rối đó hoàn toàn hợp lý.#
Vì đó là điều người ta thấy thật, không phải tưởng tượng.#
Trước khi trả lời câu hỏi thần học — cần thừa nhận điều thực tế trước.#
Có những người không theo đạo Công giáo — hay không theo đạo nào — đang sống tốt hơn, tử tế hơn, trung thực hơn, bao dung hơn nhiều người Công giáo. Điều đó không phải ngoại lệ. Đó là điều đủ phổ biến để bất kỳ ai quan sát trung thực đều phải thừa nhận.#
Và có những người Công giáo — dù đi lễ mỗi ngày, dù thuộc kinh đọu vanh vách, dù tham gia đủ loại hội đoàn — đang sống theo cách làm xấu hổ mọi điều họ nói mình tin. Điều đó cũng phổ biến đến mức không thể phủ nhận.#
Không thừa nhận hai điều đó trước là không trung thực — và câu trả lời xây trên sự không trung thực thì dù hay đến đâu cũng không có giá trị.#
Câu hỏi thứ nhất cần được trả lời là: tại sao điều đó xảy ra — tại sao người không có đạo đôi khi sống tốt hơn người có đạo?#
Có nhiều câu trả lời — không phải một — và mỗi câu trả lời nhìn vào một góc khác nhau của cùng một vấn đề.#
Câu trả lời thứ nhất: đức tin không phải phép thuật biến đổi người ta ngay lập tức.#
Đây là điều mà nhiều người không được giải thích rõ — kể cả nhiều người Công giáo.#
Rửa tội, xưng tội, rước lễ — những bí tích đó không phải công nghệ tâm linh tự động biến người xấu thành người tốt. Chúng là những cơ hội ân sủng — những khoảnh khắc mà Thiên Chúa cung cấp điều kiện cho sự biến đổi. Nhưng sự biến đổi thật đòi hỏi sự hợp tác của người đó — đòi hỏi họ thật sự muốn thay đổi, thật sự để ân sủng làm việc trong họ.#
Người tham gia nghi lễ mà không có sự hợp tác thật — như người đi lễ vì thói quen hay áp lực xã hội, xưng tội mà không có ý định thay đổi, rước lễ mà không để điều đó đụng đến cuộc đời thật của mình — người đó đang tiếp cận với nguồn ân sủng mà không uống. Nước có đó, nhưng họ không uống.#
Và người không có đạo nhưng sống theo lương tâm thành thật, theo những giá trị nhân bản sâu sắc, theo sự tử tế và trung thực — người đó đang uống từ nguồn khác, có thể ít phong phú hơn theo quan điểm thần học, nhưng đang thật sự uống.#
Nguồn nước có ở đó không quyết định người ta có uống hay không. Người thật sự uống quyết định điều đó.#
Câu trả lời thứ hai: đạo Công giáo đôi khi bị sống như văn hóa chứ không phải như đức tin.#
Điều này đặc biệt đúng trong bối cảnh Việt Nam — nơi mà trong nhiều cộng đồng, người Công giáo là bản sắc xã hội và gia đình trước khi là cam kết thiêng liêng cá nhân.#
Người sinh ra trong gia đình Công giáo, lớn lên đi lễ, kết hôn trong nhà thờ, chôn cất theo nghi lễ Công giáo — tất cả điều đó có thể xảy ra mà không có khoảnh khắc nào người đó thật sự gặp Chúa Giêsu theo nghĩa cá nhân và quyết định tôi muốn sống theo điều này.#
Khi đó, người ta có nhãn hiệu Công giáo nhưng không có nội dung Công giáo — có hình thức bên ngoài mà không có sự biến đổi bên trong.#
Và người không có đạo nhưng đang thật sự sống theo lương tâm tốt, theo tình yêu thương thật với gia đình và người xung quanh — người đó đang sống điều quan trọng hơn nhiều so với nhãn hiệu tôn giáo không có nội dung.#
Đây không phải thần học mới. Đây là điều mà chính Chúa Giêsu đã nói — và nói rất thẳng: "Không phải bất cứ ai thưa với Thầy 'Lạy Chúa, lạy Chúa' là được vào Nước Trời cả đâu, nhưng chỉ ai thi hành ý muốn của Cha Thầy."#
Câu trả lời thứ ba: đức hạnh không phải độc quyền của Công giáo.#
Đây là điều mà thần học Công giáo tự nó đã xác nhận — nhưng nhiều người Công giáo chưa thật sự hiểu hết hàm ý của nó.#
Lumen Gentium của Công đồng Vatican II — như đã nhắc đến trong câu hai mươi — nói rằng những người không biết Tin Mừng Đức Kitô hay Giáo hội của Ngài nhưng tìm kiếm Thiên Chúa với tâm hồn thành thật, và cố gắng sống theo lương tâm dưới tác động của ân sủng — họ có thể đạt được ơn cứu độ.#
Điều đó có một hàm ý rất thực tế: ân sủng của Thiên Chúa không bị giới hạn trong ranh giới của tổ chức Giáo hội. Ngài đang hoạt động — âm thầm, không được nhận ra — trong lòng những người không biết Ngài theo danh nghĩa, nhưng đang đáp lại tiếng gọi sâu nhất trong họ về điều tốt và điều thật.#
Thánh Thomas Aquinas gọi điều đó là ân sủng thông thường — Thiên Chúa làm việc trong lịch sử và trong lương tâm con người theo những cách không bị ràng buộc vào các bí tích hay sự thuộc về Giáo hội.#
Vì vậy khi ông hàng xóm không có đạo đang sống tốt, tử tế, trung thực — câu trả lời Công giáo không phải Thiên Chúa không liên quan đến điều đó. Câu trả lời là Thiên Chúa đang hoạt động trong người đó theo cách người đó chưa nhận ra — và điều tốt đó không phải người đó tự tạo ra hoàn toàn mà là điều Thiên Chúa đang làm trong họ.#
Nói cách khác: người không có đạo sống tốt không phải bằng chứng rằng Thiên Chúa không cần thiết. Đó là bằng chứng rằng Thiên Chúa lớn hơn ranh giới tổ chức của Giáo hội.#
Nhưng bây giờ tôi muốn lật câu hỏi lại — không phải để tránh né, mà vì tôi nghĩ câu hỏi thật quan trọng hơn nằm ở phía khác.#
Câu hỏi không chỉ là tại sao người không có đạo sống tốt. Câu hỏi thật là đạo có tạo ra sự khác biệt không — và nếu có, sự khác biệt đó trông như thế nào?#
Nếu đức tin Công giáo không tạo ra sự khác biệt thật nào trong cách người ta sống — thì đức tin đó đang không được sống thật. Nếu người Công giáo không thể phân biệt được với người không có đạo về mặt phẩm cách sống — thì có gì đó căn bản đang sai.#
Và điều đó — không phải câu hỏi về người hàng xóm không có đạo, mà câu hỏi về bản thân người Công giáo — là điều Chúa Giêsu đang thách thức khi Ngài nói các con là muối đất, là ánh sáng thế gian. Muối mà mất vị thì để làm gì?#
Vậy đức tin Công giáo — khi được sống thật — tạo ra sự khác biệt gì?#
Đây không phải câu hỏi về ai tốt hơn ai. Đây là câu hỏi về điều đức tin thật thêm vào — điều mà sống đạo theo nghĩa đầy đủ cung cấp mà không phải ai cũng có.#
Thứ nhất: khả năng tha thứ sâu hơn.#
Người sống theo đức tin Công giáo thật — người đã thật sự trải nghiệm tha thứ, đã thật sự đứng trước Thiên Chúa và biết mình được tha — người đó có khả năng tha thứ người khác theo cách khác. Không phải dễ dàng hơn về mặt cảm xúc. Nhưng sâu hơn về mặt triết học — vì họ biết tha thứ không phải điều mà người tốt làm, mà là điều mà người đã được tha làm.#
Điều đó không phải tự nhiên. Đó là điều đức tin cụ thể thêm vào.#
Thứ hai: khả năng chịu đựng đau khổ mà không mất ý nghĩa.#
Khi cuộc đời tan vỡ — khi người thân chết, khi sự nghiệp sụp đổ, khi sức khỏe mất đi — người không có nền tảng siêu việt thường rơi vào hư vô hoặc tuyệt vọng. Người có đức tin thật — không phải người có đức tin hình thức, mà người đã thật sự gặp Thiên Chúa — có điều gì đó để đứng lên trong bóng tối, một lý do không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài.#
Điều đó không phải lý thuyết. Đó là điều người ta thấy khi nhìn vào những người Công giáo thật đang đi qua đau khổ lớn — họ không sụp đổ theo cách người không có nền tảng đó hay sụp đổ.#
Thứ ba: chiều kích cộng đồng của trách nhiệm.#
Người Công giáo — khi Giáo hội vận hành đúng chức năng của nó — không phải cá nhân đơn độc đang cố sống tốt theo sức riêng. Họ là thành viên của cộng đồng có cùng cam kết, hỗ trợ lẫn nhau, nhắc nhở lẫn nhau, mang nhau qua những giai đoạn yếu đuối.#
Đó là điều mà cộng đồng Công giáo tốt cung cấp — và là điều mà nhiều cộng đồng Công giáo đang không cung cấp đủ, vì vậy người ta không thấy sự khác biệt.#
Tôi muốn nói điều thẳng thắn nhất trong câu này — điều mà ít người nói ra trong nhà thờ.#
Người Công giáo sống tệ không phải bằng chứng rằng đạo Công giáo không có gì giá trị. Nhưng cũng không phải điều có thể bị gạt đi bằng câu con người yếu đuối, đạo vẫn đúng.#
Người Công giáo sống tệ là bằng chứng rằng đức tin đang không được sống thật — và câu hỏi đó cần được hỏi nghiêm túc, không phải bị che giấu sau thần học.#
Nếu nhà thờ đầy người đi lễ mỗi Chúa Nhật nhưng khu phố xung quanh không thấy sự khác biệt gì trong cách người đó sống — thì có gì đó trong cách đức tin đang được thực hành cần được xem xét lại.#
Không phải xem xét lại giáo lý. Mà xem xét lại cách giáo lý đang được dạy, được sống, được truyền đạt.#
Vì đức tin Công giáo — khi được sống thật, khi thật sự biến đổi người từ bên trong — không tạo ra người hoàn hảo. Nó tạo ra người đang thật sự cố gắng trở nên người hơn — không phải vì sợ hãi, không phải vì quy tắc, mà vì họ đã gặp điều gì đó thật và đang cố sống theo nó.#
Người đó — dù không hoàn hảo — tạo ra sự khác biệt thật. Và sự khác biệt đó là câu trả lời sống động nhất cho câu hỏi mà Khoa đang hỏi — không phải câu trả lời thần học từ sách, mà là câu trả lời bằng cuộc đời người thật.#
Câu hỏi tại sao người không có đạo sống tốt hơn người có đạo — câu trả lời thật không phải là biện hộ cho Giáo hội hay tấn công người không có đạo.#
Câu trả lời thật là câu hỏi quay ngược lại với người Công giáo đang hỏi: tôi đang sống đức tin của mình theo cách tạo ra sự khác biệt thật không — hay tôi đang mang nhãn hiệu mà không có nội dung?#
Đó là câu hỏi không thoải mái. Nhưng đó là câu hỏi đúng.#
Và người dám hỏi câu đó — và dám trả lời thật — là người đang bắt đầu sống đức tin theo nghĩa thật nhất của nó. Không phải vì họ hoàn hảo. Mà vì họ đang thật.#
Phần tiếp theo sẽ bước vào Phần 6 — Đức tin trong gia đình, nơi những câu hỏi gần gũi nhất và đau nhất thường sống: làm sao dạy con đức tin khi chúng không muốn nghe, làm sao cầu nguyện với người phối ngẫu không cùng đức tin, làm sao giữ lửa đức tin trong gia đình khi cuộc sống bận rộn xói mòn từng ngày.#